TÜRKİYE’NİN EN ÖNEMLİ KOMŞUSU: ERMENİSTAN

Baskın Oran

Türkiye çok komşulu bir ülkedir. Bunların arasında en önemlisi diye bir şey yoktur; önem sırası zaman zaman değişir. Örneğin 1970 sularına gelene kadar “en önemli” komşu SSCB idi. 1970’lerden itibaren onun yerine Yunanistan geçti. 

Bilmiyorum farkında mıyız ama, 1990’lardan beri Türkiye’nin en önemli komşusu, diplomatik ilişkisinin olmadığı Ermenistan Cumhuriyeti. Burada, “önemli” sıfatının ne anlama geldiğini sanırım ayrıca açmak gerekmiyor.

Ermenistan bu sıfatı tabii ki SSCB’nin dağılmasından sonra aldı. Fakat bunu ona Türkiye verdi. Anlatmaya çalışayım.

Levon Ter Petrosyan bağımsızlıkla birlikte ülkenin başkanı (“Yüce Konsey Başkanı”) oldu. Bir akademisyendi, tarihçiydi, ve milliyetçiydi. Milliyetçi olmasının bir nedeni de, belki, Antakya Musadağ kökenli olmasıydı. Yani, bir anlamda, diyasporadan gelmesiydi. Diyaspora daima daha milliyetçidir.

Nitekim, altında Ter Petrosyan’ın imzası bulunan 23 Ağustos 1990 tarihli Bağımsızlık Hakkında Bildirge’nin 11. maddesi şöyleydi: “Ermenistan Cumhuriyeti, Osmanlı Türkiyesinde ve Batı Ermenistan’daki 1915 Jenosidinin dünyaca tanınması görevine destek verir”. Bu madde hem bugün Türkiye’nin dış politikasındaki en “önemli” yani problemli konuya işaret ediyordu, hem de “Batı Ermenistan” terimiyle Doğu Anadolu’yu kastederek ülkesinin Türkiye’den bir toprak talebi olduğunu ima ediyordu.  

Buraya kadar, Ermenistan’ı “en önemli komşu kılmak” açısından Türkiye’nin yaptığı bir şey yoktu. Ama bundan sonrasına bakalım.

***

Ermenistan’la birlikte bağımsız olan komşusu Azerbaycan’da da bir Ter Petrosyan vardı: E.Elçibey. İlginçtir; o da “diasporalı”ydı: Azerbaycan topraklarına dahil olmakla birlikte, Azerbaycan’dan Ermenistan topraklarıyla koparılmış olan Nahçıvan’dan geliyordu. O da akademisyendi, tarihçiydi, ve radikal milliyetçiydi. 

Nitekim, Azerbaycan’ın ilk başkanı olarak 1993’e kadar görevde bulunduğu sürede, Ter Petrosyan nasıl “Batı Ermenistan” diyorsa, o da “Güney Azerbaycan” diyerek Azerilerin yaşadığı İran toprakları üzerinde hak iddia etti. Ayrıca, Pantürkist eğilimler göstererek diğer Türkî cumhuriyetleri ve Rusya’yı alarma geçirdi. Partisinin haber ajansının adı “Turan”, amblemi de “uluyan kurt” idi. Nitekim, büyük olasılıkla Rusya’nın çabaları sonucu düşürülecek olan Elçibey’in yerine gelen H. Aliyev daha gerçekçi bir politika izlemeye başlayacaktır. 

Elçibey, milliyetçi politikasında ısrar ettiği için düşürüldü. Ter Petrosyan’ın Elçibey’le gösterdiği paralellik ise burada sona ermekteydi, çünkü tam tersine, milliyetçi politikada ısrar etmediği için düşürüldü. Gerçekten Ter Petrosyan, ABD’den kendisine danışman olarak getirttiği Jerayr Libaridyan’ın son derece gerçekçi ve rasyonel çizgisinden etkilenerek Türkiye’yle ilişkileri düzeltmeye girişti. 

Nitekim Ter Petrosyan’ın bundan sonra yaptıklarına bakarsak şaşırırız: 1991-95 arası uygulanan 1978 Sovyet Anayasasından sonra yapılan 1995 tarihli Anayasa’ya jenosit maddesi konulmasını engelledi. Milliyetçi Taşnak partisinin faaliyetini durdurdu, yöneticilerini de uyuşturucudan tutuklattı. Türkiye’ye pek sempatiyle yaklaşmayan Dışişleri Bakanı Hovanisyan’ı görevden aldı. Ermenistan dahilindeki PKK faaliyetlerini kesin olarak önledi. En önemlisi, bir geziye çıkarak Ermeni diasporasını ziyaret etti ve sakinleştirdi. 

Bütün bu muazzam değişiklikler karşısında Türkiye hiç bir şey yapmadı. Hiçbir yakınlaşma eğilimi göstermedi. İlişkileri normalleştirmek için Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’ı boşaltmasını önkoşul olarak ileri sürmeye devam etti. Çünkü dışarıdan Azerbaycan, içeriden de İslamcı ve Türkçü kamuoyu baskı yapıyordu. 

Bu, Türkiye’nin kendi ayağına resmen kurşun sıkmasıydı. Çünkü Ter Petrosyan’ın hiçbir olumlu yanıt alamamasından yararlanan Taşnaklar içten, Rusya da dıştan çalışarak sonunda kendisini düşürdüler. Yerine, Taşnaklar Koçaryan’ı devlet başkanlığına getirdiler. 

Artık bundan sonra Türkiye için “Ermeni Tasarıları” diye anılan ve Türk diplomatlarının öldürülmesinden çok daha yıpratıcı olan büyük sorun başlayacaktır. Çünkü, dünyada ne kadar ülke varsa, yerel ve ulusal parlamentolardan, 1915’te bir jenosit yapılmış olduğunu kabul eden kararlar çıkmaya başlayacaktır. AB gibi uluslararası örgütler de aynı biçimde davranacaktır. Üstelik, daha önceki uluslararası Ermeni faaliyeti olan ASALA ve JCAG cinayetlerinin en sonunda dünya kamuoyunda yarattığı tepki burada yoktur. 

Dahası, bu kararların gerek Ermeni diasporasına gerekse bunların yaşadığı ülkelere maliyeti sıfırdır. Tersine, diaspora bu sayede asimile olmaktan kurtulmakta ve kimliğini korumaktadır, ayrıca da yaşadığı ülkede oy gücüyle siyasal nüfuz sahibi olmaktadır. Yaşadığı ülke ise, “Bize ihale verin, bu yıl Ermeni Tasarısını geçirtmeyelim” diyen işadamları ve politikacılar yoluyla Türkiye’yi haraca kesmektedir. T.Özal’ın büyük buluş olarak ortaya attığı bu ihale silahı, atanı vurmaktadır!

***

Bu kendi ayağına kurşun sıkmanın bu kadarla kalmış olması arzu edilirdi. Kalmadı. Artarak devam etti. Türkiye, uluslararası imajının bu konuda tek kelimeyle berbat olduğuna aldırmayan inanılmaz işler yaptı: Bu kararların alındığı ülkelere “küstü”, ama sonra borç lazım olunca K.Derviş’i küstüğü ülkeye borç istemeye yolladı; ABD’nin F-16’lara elektronik sistem takmayı reddetmesi üzerine Fransa’yla yaptığı 2000 tarihli anlaşmayı, bu ülkenin Ermeni tasarısı geçirmesiyle 2001’de askıya aldı; Emniyet’e ait Puma helikopterlerini, yenilenmek için Güney Afrika Cumhuriyetine yollamış iken, Mandela’nın 1992 Atatürk Uluslararası Barış Ödülünü Ermeni sorunu yüzünden reddetmesi üzerine bu anlaşmayı da iptal etti. 

Bu arada Ankara’da Başkent Üniversitesi, Fransa’ya tepki olarak, kendisine bağlı yüksek okul ve kolejlerden Fransızca derslerini kaldırdı. Gaziantep Üniversitesi, Zeugma antik kentinde çalışan Fransız arkeologun izninin iptalini istedi. Batı Avrupa ülkelerine tepki olarak boykotlar yapıldı, siparişler iptal edildi; bu eylemlerin hukuken AB’nin tazminat hakkını doğurduğunu da ilave etmek gerekli. 

Bu arada, Türkiye’deki Ermeni kökenli yurttaşlara baskılar arttı. İzmir’de terk edilmiş Şirince köyünde harabe halindeki evleri alıp şirin pansiyonlar haline sokan turizm yazarı Sevan Nişanyan, bunca ruhsatsız gökdelenin sorunsuz yükseldiği, İstanbul Akmerkez’in bile iskan ruhsatsız çalıştığı Türkiye’de sırf Ermeni olduğu için engellendi, yıkım kararına maruz kaldı; aynı nedenle hapse de atılacaktır. Yine sırf Ermeni olduğu için, bir uçak kazasında ölen müzisyen Onno Tunç anısına Yalova’da yapılmak istenen anıta AKP ve SP il yöneticileri itiraz edecektir. 

Diğer yandan, Kilis Erbeyli kaymakamlığının 30 Mayıs 2003’te düzenlediği “Asılsız Ermeni Soykırım İddiası” konferansında “Ermeniler, güçlü lobileri sayesinde soykırımı kabul ettirdikleri takdirde Türkiye’nin buna karşı bütünlüklü politikaları var mıdır?” sorusunu soran Hülya Akpınar adlı öğretmen 1 gün cezaevinde kalırken, 7 öğretmene 3 yıl hapis istemiyle dava açılacak, konferansa katılmayan memurlar için ise soruşturma açılacaktır.  

Tabii, bütün bu kendi ayağına kurşun sıkmalar, aslında kendi arkadaşları öldürüldüğü için asıl duygusal tepkiyi göstermesi gereken Dışişleri Bakanlığından kaynaklanmıyordu. Hükümetlerden kaynaklanıyordu. Nitekim, 2000 sonunda Dışişleri Müsteşarı Faruk Loğoğlu zamanında Bakanlık hatadan dönme çabasına girişti. Ermenistan’la yakınlaşmak için üç ayaklı bir plan hazırladı. Bir defa, soykırım iddialarının gündemden düşürülmesi için konu geniş katılımlı bir uluslararası konferansta ele alınacak ve Türk-Ermeni tarihçileri arasında bir tartışma kanalı açılacaktı. İkincisi, Türkiye Ermenilerinin durumu iyileştirilecekti. Son aşamada da, Ermenistan halkının kazanılması için vize uygulamasına son verilecek ve sınır kapısı açılarak sınır ticareti başlatılacaktı.  

Bu planın akıbetini merak ediyorsanız: Başbakan Ecevit, konunun görüşüldüğü kabine toplantısında “Azeriler tepki göstermez mi?” dedi ve planı öldürdü. 

***

Ne yapmalı? Yani, her gün adım adım mesafe alan diaspora faaliyetini nasıl engellemeli?

Bir kere, Türkiye kamuoyu, 1915 Tehcirinin bir Ermeni katliamıyla sonuçlandığını artık öğrenmeli. “Biz öldürmedik, onlar bizi öldürdüler” veya “Bu, bir mukateleden [karşılıklı öldürmeden] ibarettir” biçimindeki devekuşu politikası bitmeli. Bu konuda ne kadar yazılırsa, çizilirse, konuşulursa, Türkiye’nin kendi başını kumdan çıkarmasına yarayacaktır; bu artık böyle bilinmeli. Yoksa; Ermeni Tasarısı derken, 1915’dekilerin hayat sigortası derken, Fransa’da çıkarılan “Jenositi inkar etmek suçtur” kanunları derken, dünya bunu Türkiye’ye bir gün zorla kabul ettirecek ve fena olacak.

İkincisi, çok ciddi bir tahlil yapılmalı: Diasporayı susturmak mümkün değildir. En azından, bu işten çok yarar sağlamaktadır. Onun yaşadığı ülkeleri de engellemek mümkün değildir. Çünkü onlar da sıfır maliyetli büyük yararlar sağlamaktadır. Etki yapılabilecek tek ülke, Ermenistan Cumhuriyetidir. 

Çünkü Ermenistan ekonomik bakımdan günden güne zor duruma gelmektedir, zor günler arttıkça Taşnak’ın milliyetçiliğine sarılmaktadır: Milliyetçilik, felaketlerin ideolojisidir; onlar sayesinde beslenir ve etkiler. 

Bu durumda, Türkiye herşeyden önce ne yapıp yapıp Ermenistan’ın bu zor ekonomik durumdan kurtulmasına yardımcı olmalıdır. Dağlık Karabağ’daki Kelbecer’in işgali öncesinde yaptığı yardımları, kaldığı yerden ve artırarak devam etmelidir. Bunun için de, karşılıksız olarak, bu ülkeye bir sınır kapısı açılmalıdır. Böylece Ermenistan halkı, İran üzerinde reeksportla pahalıya aldığı Türk mallarına ucuz biçimde kavuşmalı ve sıkıntılarını hafifletmelidir. Türkiye bunu yaparsa, görecektir ki, Taşnak milliyetçiliğinin beslenmesi duracaktır. Bunun bir yan etkisi de, yavaş yavaş sönmekte olan Kars’ın canlanması olacaktır. 

Bunu, en iyi, AKP yapabilir. Çünkü İslamcı kamuoyunu ikna edebilecek bir partidir ve komşularla çatışmaları azaltma politikası izlemektedir. 

Azerbaycan’ın baskılarına gelince. 

Bu baskılara “Azeriler bizim kardeşimizdir” diye bugüne kadar itibar edenler, yüzlerine tek kelimeyle korkunç bir şamar yemişlerdir: 2004’teki Kıbrıs referandumu sonrasında Avrupa Konseyinde oylama yapılırken, Azerbaycan delegeleri toplantıya girmemişlerdir. Neden diye soran gazetecilere, “Başkanımız İlham Aliyev bir kabul veriyordu, oraya gitmek zorundaydık” diye cevap vermişlerdir. Sonradan, gerçek ortaya çıkmıştır: Azerbaycan, Dağlık Karabağ meselesinde kötü örnek olur diye (D.Karabağ Ermenilerinin ayrılma talebine örnek olur diye), Kıbrıs Türklerinin taleplerini desteklememektedir Bu, Türkiye’de artık kulaklara çeki taşı kadar kocaman küpe olması gereken bir olaydır; biline.

Ermenistan bir rahatlamaya başlarsa ve hele Karadeniz’e Türkiye üzerinden ticari çıkış alırsa, diasporanın dışarıda ortalığı birbirine katmasının bu rahatlamayı keseceği hesabını yapacak ve diasporanın kendisini rahat bırakmasını isteyecektir. Nitekim, bu ülke yetkililerinin Türk diplomatlarına şunu açık açık söylediklerini biliyorum: “Siz gelin ki, askerî bakımdan Rusya’ya ekonomik bakımdan da İran’a muhtaç olmaktan kurtulalım”.

***

Türkiye bugüne kadar Ermenistan’a yaklaşma politikasının tam tersini uygulamıştır ve aldığı sonuç tam bir fiyaskodur. Durmadan daha kötüye giden bir fiyasko. Dahası, Türkiye bir Azeri mimara ısmarladığı, Erivan’dan görülebilmesi için 43,5 metreye ulaşan ve 5 süngüden oluşan ruhsatsız bir “anıt”ı Iğdır’a diktirmiş, Sabiha Gökçen’in Ermeni kökenli olduğu haberi önemli yetkililer tarafından Atatürk’e hakaret kabul edilmiştir.

Ermenistan kendi çabalarıyla veya konjonktürün değişmesiyle sosyo-ekonomik bunalımdan çıktıktan sonra Türkiye’nin aklını başına alması ve bu ülkeye yakınlaşmaya çalışmasının hiçbir yararı olmayacaktır.