18.10.2000 Oral Sander anısına “Soğuk Savaş ve TDP” Sempozyumu
BAĞLANTISIZLIK VE TÜRKİYE
Baskın Oran

I - BAĞLANTISIZLIK HAREKETİ
-	Fikir olarak ilk kez 1946’da Nehru ortaya attı.
-	47-49’da Asya-Afrika kongrelerinde ua terminolojiye girdi.
-	1950’de Kore savaşında Yug.-Mısır-Hindistan “bağlantısızlık” ilan etti. 
-	Nisan 1955 Bandung’da (Bağdat Paktı: Nisan 55) fiilen oluştu:
-	Batıcılar (Türkiye, Irak, Filipinler,İran, Pakistan, Tayland)
-	Doğucular (Çin, Küba)
-	Bağlantısızlar (asıl kalabalıklar)
-	Evreleri:
-	1960-65: Hareketin Doğuşu
1)	BİBY ve B. üzerine kurulu bağımsız politika
2)	Ulusal kurtuluş hareketlerine destek
3)	Büyük devletlerin çatışması bağlamında askerî ittifakların ve bölgesel paktların reddi
4)	İsteyerek yabancı üs kabul etmeme (Kıbrıs, Küba)
Buradan çekişme başladı: a) Bir kısmı askerî ittifakla bağlı; b) yumuşaklar vs. sertler.
Stratejileri, Doğu-Batı bloklarının rekabetinden yararlanmaydı.
-	1965-70: Geçici Gerileme
- SS durmuş
- III. Dünya içinde farklılıklar çıkmış
- İç sorunlar çıkmış (askerî darbe) 
- Liderler ölmeye-düşmeye başlamış: 64 Nehru, 65 Sukarno düştü, 66 Nkrumah düştü.
-	1970-75 Gelişme
-	73’te petrol fiyatları OPEC tarafından yüzde 70 artırıldı. 
-	73’te Cezayir’de kalkınma sorunları ele alındı. 
Ama: 1) Artık Bloklar önemini yitiriyordu, AT güçleniyordu; 2) Dekolonizasyon tamamlanmıştı; 3) Petrolü olanlar-olmayanlar ayrımı doğmuştu (IV. Dünya); 4) Hareketi artık Doğu-Batı çekişmesi üzerine devam ettirmek zordu. 
-	1975-80 Parlak Dönem
-	İlk defa 1961 Belgrad’da ortaya atılan kimi temaları (Hakça ticaret hadleri, Stabex, agü’lere konulan ticaret kısıtlamalarına son) toparlayan UYED ortaya atıldı. Yani, Kuzey-Güney üzerine bina etmeye başladılar. 
-	Arap-İsrail çatışmasının yumuşadığı, Vietnam’ın sona erdiği müsait bir ortamda, 75’de Paris’te Ua İşbirliği Konferansı yapıldı (“Kuzey-Güney Diyalogu”) ama somut sonuç vermedi. Batılılar geçiştirdiler. 
-	BM’e UYED Eylem Planı ve en çok zarar gören ülkeler yardım kabul ettirdiler. 	
- Ama: 1) Kendi aralarında çatışmalar çoğaldı (Somali-Etiyopya, Tanzanya-Uganda, Etiyopya-Eritre, Kmer-Vietnam); 2) İdeolojik tartışma hızlandı: Ağırlık hangisinde olacak tartışmaları başladı: antiemperyalist mücadele mi, dünya barışı mı?; 3) Bu arada Yumuşama devam ediyor; 4) AT ve Çin gibi yeni odaklar çıkıyor. 
-	1980 Sonrası: İnişe Geçiş
-	Batı, petrol krizinden sonra toparlandı ve masrafı yine azgelişmişlere yükledi. Sonuçta, Güney Güney’e kazık atmış oldu.
-	SSCB kendisi muhtaç hale geldi ve yardımı kesti. 
-	Hindistan Yeşil Devrim’i başardı
-	Tito öldü, Mısır Camp David’i yaptı. 
-	Ua ilişkilerde B’ın hiç etkili olamadığı gelişmeler başladı: Polonya, Afganistan çok yıprattı, Afrika’da Apartheid’ın temizlenmesinde hiç etkili olamadılar. 
-	En önemlisi, 3. Küreselleşme başlamıştı. Tümü sırayla İMF’yi kabul etti. 

ÖZET: Diyalektiği bu kadar yansıtan bir hareket daha bulmak zordur: Ua ilişkilerin diyalektiğinden doğdular, diyalektiğinden öldüler. 
a)	II. Küreselleşmenin (emperyalizm) sonuçları olarak ortaya çıktılar; ayrıca SS gibi bir olumsuzluktan doğdular
b)	Ua ilişkileri demokratikleştirmeye ve bloklararası çatışmayı önlemeye çalıştılar, bu çatışmanın önlendiği ölçüde de ortadan kalktılar. Birliktelikleri; aralarındaki benzeşmeden doğan kimlikten çok, neye karşı olduklarına bağlıydı. Karşı oldukları kavram Sömürgecilik de görünürde ortadan kalkınca, çözüldüler.
c)	SSCB, II. Küreselleşmenin yaklaşık 50 yıl ara vermesinin temel nedeni ve B’ların ortaya çıkabilme sebebiydi. SSCB çökme belirtileri verince onlar da inişe geçtiler.  Oysa Bağlantısızlar, en az Batı kadar, SSCB’ye de karşıydılar.
d)	En güçlü oldukları dönemde, çökmeye en yakın durumdaydılar (75 sonrası)

II – BAĞLANTISIZLIK VE TÜRKİYE

Gözlemler:
1)	İlişkilerin sıkı olması beklenemezdi. Çünkü Türkiye Batıcı, yani Bağlantılı idi.
2)	Kıbrıs konusu “doğal” bir çatışma alanı idi ve her iki taraf için de çok önemliydi. Nitekim, 1955 Bandung’la birlikte olumsuzluk başladı, 64 Kahire toplantısında “Tribün Büyükelçileri”yle doruğa çıktı.
3)	B’lar, 5 Benzemez Kart gibiydiler. Memnun etmek son derece zordu. 

Bütün bunların sonucu olarak, Türkiye’nin Johnson Mektubu sonrası yaptığı girişimler hep başarısız oldu:
a)	İlk kez, 1964’deki Kahire Konferansına Türkiye gözlemci statüsünde katılmak istedi, reddedildi. Günver ve Halefoğlu, yüksek bir tribünden görüşmeleri dürbünle izlemek zorunda kaldılar (“Tribün Büyükelçileri”). Oturtuldukları yer; Filistin, Umman ve Kongo gibi henüz bağımsızlıklarına kavuşmamış ülkelerin mücahitlerine ayrılmış bölümdü. Burada, boynunda M. Kemal’in resmi bulunan bir madalyon taşıdığı söylenen Bandranayke “Ben, NATO üyesi TC’nin büyükelçileriyle aynı çatıda oturmam” dedi. 
b)	1965-66’da Kıbrıs iyiniyet heyetleri gitti, döndü.
c)	1971’de Atilla Karaosmanoğlu başbakan yd. iken başlatılan ve 3 yıl süren Turkish Technical Assistance 48 ülkeye yardım etti, ama bölündüğü için herbirine 1 ekmek parası düştü. 
d)	78-79’da Ecevit hükümetleri sırasında (Gündüz Ökçün) Türkiye bunlara yaklaşmak için çok çaba harcadı:
-	BM Namibia Konseyinin ilk başkanı oldu, her yıl kucakla para verdi,
-	74’te ulusal kurtuluş hareketlerine silah yardımı yapıldı (Zimbabve), ZAPU ve ZANU’ya hiç ummadıkları 300.000’er dolar elden verildi, sonra Zimbabve bağımsız olunca ilişki kalmadı. 
-	70’lerde, Portekiz’in ismen zikredilmediği her bildiriye Mozambik lehinde imza koydu, Portekiz’i kızdırdı, Mozambik ve Angola’yla ilişki kurulamadı. 
-	Eritre’ye yardım etti, Etiyopya’yı kızdırdı,
-	N. Erbakan koalisyonu sırasında Müslüman Moro Kurtuluş Cephesini destekledi, Filipinler’i kızdırdı.

SONUÇ:
Bir süreyle B’lık ua ilişkilerin bir alt sistemi oldu, III. Küreselleşmeyle birlikte ortadan kalktı. AGÜ milliyetçiliğinin dış politikasıydı.