KEMO -Azınlık Gruplarını Araştırma Merkezi(GR) ile Lozan Mubadilleri Vakfı’nın (TR) AB destekli toplantılarından üçüncüsü 21 Mayıs 2005 günü Gümülcine’de yapıldı. Üçüncü toplantının konusu ise din özgürlüğü idi. Toplantıya Batı Trakya Türk Azınlığı dernek temsilcileri katılmadılar. Toplantının bir bölümünü milletvekili İlhan Ahmet ve eski milletvekili Galip S. Galip de izlediler. Konuşmacı olarak ise Elçin Macar (TR), Nikos Alivizatos (GR), Yannis Ktistakis (GR), Mustafa İmamoğlu (GR), Dimosthenis Yacıoğlu (TR), Baskın Oran (TR), Konstantinos Çiçiçelikis (GR), Stamatis Sakelion (GR), İraklis Millas (Herkül Millas) (GR) Sotiris Popouzis (GR),Mihalis Vasiliadis (TR), Lambros Balçiotis (GR), Sefer Güvenç (TR), Andreas Takis ve Yorgos Mavromatis katıldılar. Toplantıyı yaklaşık olarak yüz kişi izledi.
 
Toplantıda Batı Trakya ve İstanbul’daki azınlıkların durumu tartışıldı. Patrikhanenin Türk devleti tarafından ekümenik olarak tanınmadığı ve İstanbul Rumlarının vakıflarında yaşanan sorunlar dile getirildi. 4 Aralık 2004 günü yine Gümülcine’de düzenlenen ‘Azınlık Eğitimi’ ile ilgili toplantıda yaptığı konuşmayla Batı Trakya Türklerinin tepkisini çeken Elçin Macar bu sefer çok temkinliydi. Vakıflar idaresinin hukuk danışmanlığını yapan avukat Sotiris Popouzis ise yaptığı konuşmada vakıflar idarelerinde seçimlerin olamayacağını, seçimlere siyaset gireceğini ve dolayısıyla bunların iyi yönetilemeyeceğini belirtmesi tepkilere neden oldu. Popuzis’e cevabı ise milletvekili İlhan Ahmet verdi. İlhan Ahmet, vakıfların iyi idare edilebilmesi için yöneticilerin seçimle işbaşına gelmeleri gerektiğini belirtti. 
Toplantıda en dikkat çekici ve adeta siyaset dersi dedirten konuşmayı ise Baskın Oran yaptı. Baskın Oran İskeçe Türk Birliği’nin AİHM’den döneceğini belirtti ve kimlik konularıyla ilgili geniş bilgiler sundu. 
Baskın Oran aşağıdaki konuşmayı gerçekleştirdi:

‘Bir kere ben 20 yıl bir aradan sonra Gümülcine’ye geldim, çok mutluyum. İlk önce 1985’te gelmiştim. Bu geldiğime çok sevindiğimi söylemem sadece kibarlıktan değil, sadece adetten değil; 20 yıl öncesine göre çok daha yaşanabilir bir Batı Trakya’ya geldiğim için çok mutluyum. 

Benim konum zor bir konu. Sadece azınlıklar ve çoğunlukların bu konuya hassasiyetinden dolayı zor bir konu değil; aynı zamanda bugün burada din konusunu ele alıyoruz ve sadece din özgürlüklerinden bahsetmek lazım. Dini sadece kiliselere ve camilere saldırı olmaması, insanlığın Pazar veya Cuma günü gidip ayinlerini yerine getirip getirmemesi biçimiyle ele aldığımız takdirde, fazla dar olarak ele almış oluruz. Din özgürlüğü çok daha geniş alanları içine alarak mütalaa edildiği takdirde anlaşılabilecek bir konudur. Onun için de bu konuda konuşmak epey zor.

Konuşmamı ikiye ayıracağım. Birincisi azınlık kavramının dünyada çıkışından bu yana 2005 yılına kadar geçirdiği değişiklikleri bir süreç biçiminde anlatacağım. İkincisi Türkiye’deki Rum Azınlığı ile Yunanistan’daki Müslüman-Türk Azınlığı’nı dikkate alarak şu andaki gelişmelerin ne durumda olduğunu tahlil etmeye çalışacağım ve tabii ki bir sonuca varacağım.

Azınlık kavramı sanıldığı gibi çok eski bir kavram değildir. 16. yüzyıla kadar azınlık kavramı ve azınlık koruması kavramları yoktu. 16 yüzyılda Protestanlık ortaya çıkınca ilk defa azınlıklar da ortaya çıktı. İlk azınlık kavramının ortaya çıkışı dinsel azınlık biçiminde oldu. Çoğunluklar derhal bu azınlıkları ortadan kaldırmak istediler. Bunun mümkün olmadığını görünce, azınlıkları karşılıklı olarak korumaya giriştiler. Bu ilk önce ikili anlaşmalar biçiminde oldu. Ondan sonra bir büyük devletin koruması biçiminde oldu. Üçüncü olarak da büyük devletlerin kollektif koruması biçiminde oldu. Son olarak ise bir uluslar arası örgütün garantisi altında, azınlık hakları vermek biçiminde oldu. Şimdi bu dördüncü aşamanın bir çeşitlemesini yaşıyoruz. Gene, mesela MC Konseyi değil ama onun gibi uluslar arası örgütlerin şemsiyesi altında yapılan ve insan hakları sözleşmelerini imzalayarak, insan haklarını ve azınlık haklarını koruma evresinde bulunuyoruz 2005 yılında. 
Dinsel azınlıkların16. yüzyılda ortaya çıkmasından sonra, 1789 Fransız Devrimi’yle birlikte yeni bir azınlık kavramının gündemine girdik. Burada sadece dinsel haklar değil, belli bir soydan gelme ve belli bir dili konuşma kavramları da ortaya çıktı. Yani dinsel azınlıklar yerine ulusal azınlıklar kavramı da geldi yerleşti. Bu 1920’de kurulan Milletler Cemiyeti’nde bir sanki kutsal teslis gibi üçlü bir azınlık kriterinin kemikleşmesine yol açtı; soy azınlıkları, dil azınlıkları, din azınlıkları. 
Yalnız çok ilginçtir, Türkiye ile Yunanistan’ı ilgilendiren azınlık koruma antlaşmaları arasında en önemlisi olan Lozan Antlaşması’nın 37 ila 45. maddeleri çok özel nedenlerden dolayı, çok özel tarihsel ve ideolojik nedenlerden dolayı, sanki 16 yüzyıla dönecekmiş izlenimini verecek bir şekilde sadece din faktörünün üzerinde yoğunlaştı. 
Yalnız bu din faktörünün üzerinde durmama iki saniye izin veriniz. Daha önce de sayın konuşmacılar belirttiler. Osmanlı İmparatorluğu 1454 yılından itibaren uyguladığı ‘millet’ sistemi içinde, İmparatorluğu teşkil eden çeşitli grupları soylarına göre değil, dinlerine göre ayırmak ve ona göre hukuk uygulamak için bir geleneğe sahipti. Hatta dinlere göre değil, mezheplere göre ayrılmıştı son zamanlarda; Katolik, Ortodoks, Protestan gibi. Bir kere bu olay vardı. 
İkincisi Lozan Antlaşması’nın 37 ila 44. maddelerinin B.Trakya için değil, esas olarak Türkiye’deki gayri müslim azınlıklar için kaleme alınmış olduğunu unutmamak lazım. Bu dokuz madde 1+7+1 formülüne göre düşünülmesi gerekir. 1, 37. maddedir ve bu kuralların hiçbir şekilde değiştirilemeyeceğini söyler. 7. madde Türkiye’deki gayri müslimler için özel ve T.C.’de oturanlar için genel insan hakları getirir, Lozan’ın bu maddeleri aynı zamanda bir insan hakları belgesidir; +1 ise, Türkiye’nin kendi gayri müslimleri için tanıdığı hakların Yunanistan’ca da kendi Müslümanları için tanınacağı hükmünü getirir. 
Dolayısıyla Türkiye, Müslümanların da, Milletler Cemiyeti garantisi altında, şemsiyesi altında kendi karşısına azınlık olarak çıkmasını istemediği için, ki bu millet sisteminin geleneğine de aykırıdır, sadece gayri müslimlere azınlık statüsü vermiştir. Dolayısıyla burada dine büyük vurgu yapan Lozan sistemi ortaya çıkmıştır; 1789’dan itibaren soy ve dil azınlıkları biçiminde ulusal azınlıklar artık kemikleştiği halde. 

1923 sonrası gelişmelere gelince. Bu gelişmeler 1950 yılından başlamış ve özellikle1991 yılından sonra Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra gelişmiştir. Bu gelişmeler, Lozan Antlaşması’nda bulunmayan birtakım hakları çok somut olarak getirmiştir. Mesela Yunanistan’ın imzalamış olduğu fakat henüz onaylamadığı ‘Azınlıklar Çerçeve Sözleşmesi’nin 11. maddesinin son fıkrası azınlıkların yoğun olarak bulundukları ve istedikleri bölgelerde sokak isimlerinin aynı zamanda azınlık dilinde yazılmasını da öngörür. Lozan’da bu kadar ayrıntılı ve geniş haklar verilmesi söz konusu değildir. Dolayısıyla bu son gelişmeler karşılıklı azınlıklara kimliklerini ortaya koymak açısından çok daha büyük olanaklar getirmişlerdir. 
Şimdi, bu olanaklar çerçevesinde acaba bugün çağdaş azınlık hukuku nereye geldi? Azınlık hakları hukuku nereye geldi? Bunu sanırım üç noktada özetleyebiliriz. Sayısız noktada da özetlenebilir, fakat böyle kısa bir konuşmada ancak üç noktada özetleyebilirim bunu.

1- Alt kimlik/üst kimlik ve objektif kimlik/subjektif kimlik meseleleri artık bir konsesüse ulaşmıştır. Artık insanlar bu konuda belli bir noktaya gelmiştir. 
Bu konuşmanın zor olmasının sebeplerinden bir tanesi de burada herkesin hukukçu olmak mecburiyetinin olmamasıdır. Onun için kısaca izah edeyim:

a- Alt kimlik, insanın doğduğu anda grubundan getirdiği kimliktir.
b- Üst kimlik devletin vatandaş olduğu zaman verdiği kimliktir, vatandaşına biçtiği kimliktir.
c- Objektif kimlik, insanın anasının karnından çıktığı zaman getirdiği kimliktir.
d- Sübjektif kimlik, aklı başına geldiği zaman ‘ben şuyum’ demesiyle iradesini belirten kimliktir.

Dolayısıyla artık burada çağdaş hukukun geldiği nokta şudur: Azınlıklar devletin üst kimliğine saygı göstereceklerdir ki, sadakatın asgari koşuludur, ama devlet de azınlıkların alt kimliğini saygıyla tanıyacaktır.
 Objektif kimlik ve sübjektif kimlik meselesine gelince. Burada objektif kimlik ilkel bir kimliktir, önemli olan subjektif kimliktir. Yani bir insanın dinsel, soysal veya dilsel mensubiyeti ne olursa olsun, ‘ben şuyum’ dediği zaman, gerek cemaat ve gerekse de devlet onun subjektif kimliğini onu olduğu gibi tanımak zorundadır. 18 yaşına gelmiş bir insanın ‘ben şuyum’ dediği zaman onun kimliği konusunda münakaşa edilecek bir durum yoktur. Devletin onu tanıması gerekir.

İkinci üzerinde uzlaşma sağlanan husus, üzerinde konsensüs sağlanan husus; entegrasyon ve asimilasyon tabirleriyle ilgilidir. Burada da varılan nokta şudur: Artık bugünden sonra, küreselleşmenin vardığı bu noktadan sonra, devletlerin asimilasyon çabaları, azınlığın kimliğini sertleştirmekten başka bir sonuca varamaz. Ama devletler azınlıktan entegre olmasını isterler. 
Asimilasyon şudur: Bir kahve değirmenidir, Türk kahvesi, Yunan kahvesi değirmenidir; çektiğiniz zaman, aşağıdan meydana çıkan Yunan ve Türk kahvesi aynı büyüklükteki zerrelerden oluşur. Yani asimilasyon toplumsal belleğin sıfırlanmasıdır, üzerinden bir silindir geçmesidir. Bugünkü çağdaş hukuk ve siyaset bilimi anlayışı buna karşıdır. Buna karşılık entegrasyon bir çoban salatasıdır, onun içinde; domates, biber, soğan, maydanoz vardır, onun üzerine zeytinyağı sirke veya zeytinyağı limon sosu dökülür; o üst kimliktir. O üst kimlik olmadan, o bir çoban salatası değildir. Ama, üst kimliğin olması, bizi domatesin tadını almaktan engelleyemez, soğanın tadını engelleyemez, hele hele yeşil biber acıysa onun tadını almaktan hiç engelleyemez. Dolayısıyla çağdaş toplum asimilasyonu reddetmekte, alt kimliklerin kesin olarak saygı görmesi şartıyla, entegrasyonu kesin olarak seçmiş bulunmaktadır.

Üçüncü sorun ki artık bunun üzerinde de bir konsensüs oluştuğunu görüyoruz. İki çok önemli ve saygıdeğer kavram arasındaki çatışmanın ne olacağı meselesidir. Bu kavramlar da şunlardır: Bir yanda grubun yani azınlığın hakları, bir yandan da çağdaş gelişmeler. Biz bunu daha önceki sayın konuşmacılardan; eşitlik ve cemaat hakları şeklinde gördük, fakat benim kabul ettiğim, yeğlediğim, tercih ettiğim terminoloji bireysel haklar ve grup hakları dikotomisidir, terminolojisidir. 
Burada uzatmamak için şöyle özetleyeyim. Önemli olan insandır. Önemli olan bireydir. Birey kendi grubunun kollektif haklarını devlete karşı ve kendisinin bireysel haklarını da cemaata karşı ileri sürme hakkına sahiptir. Tekrar ediyorum, birey mensup olduğu grubun haklarını devlete karşı korur, bireysel haklarını da cemaata karşı korur; cemaat onun bir insan olarak haklarına müdahale ettiği takdirde. Daha fazla uzatmak istemiyorum. 
------------------------

Şimdi özele geleyim: İkili tecrübede azınlık koruması. 
Bugüne kadar çok tatsız olumsuzluklar yaşadık Türkiye’de de Yunanistan’da da ve bundan zarar görenler; iki tane fil dövüştüğü zaman aradaki otlar ezilirmiş, iki tarafın azınlıkları oldu. Hiçbir şekilde, ötekinin berikinden daha fazla sıkıntı çektiği şekilde tartışma açıcı bir konuya girişmek istemiyorum. İki devletin mütekabiliyet kavramını, maalesef, çok olumsuz yorumlaması yüzünden azınlıklar büyük zarar görmüşlerdir. 
Bu açıdan hemen ileriye geçmeden önce, bu noktadan yararlanarak söylemek istiyorum ki, Lozan Antlaşması’nın 45. maddesi bir mütekabiliyet maddesi değildir. Bu bize böyle öğretilmiştir, bana hocalarım tarafından böyle öğretildi. İki ciltlik ‘Türk Dış Politikası’ adlı kitabımın 1. baskısında ben bu yanlışı tekrarladım, fakat biz şimdi 10. baskıdayız, 2. baskıdan itibaren bu yanlışlığı düzelttim, sizin de düzeltmenizi öneriyorum. Bu madde bir mütekabiliyet maddesi değildir; bir paralel yükümlülükler maddesidir. Türkiye’nin yükümlendiği azınlık korumasını, Yunanistan da yükümlenecektir. Yani birinin kendi vatandaşına ve karşı tarafın soydaşına kötü davranması halinde, katiyen karşı taraf, kendi vatandaşına ve karşı tarafın soydaşına kötü davranmak hakkına sahip değildir; çağdaş hukukun geldiği nokta kesinlikle budur, itiraz götürmeyecek nokta budur.

Bu olumsuzlukları, önümüzdeki yıllarda AB’nin iki tarafa verdiği tavsiyeler sayesinde; çünkü gerek Türkiye gerek Yunanistan iç dinamikler açısından zayıf ülkelerdir, bu tür ülkelerde dış dinamiğin birtakım şeyleri başlatması gerekmektedir, AB tavsiyeleri sayesinde bu olumlu bakışı daha da arttıracağına en ufak şüphem yok.

Şimdi daha özele geliyorum. Batı Trakya meselesine geliyorum. Bu toplantıyı Gümülcine’de yaptığımıza göre. Fakat söylediklerimin bire bir paralelini; İmroz,Bozcaada, İstanbul Rumları için de tercüme ederek dinlemenizi rica ederim. Zaman yüzünden, bir de iki değerli arkadaşımın İstanbul Rumlarının sıkıntılarını zaten anlatmış olmaları yüzünden B.Trakya’ya ağırlık vereceğim. 
Burada çok olumlu gelişmeler oldu; 19. maddenin kaldırılmasından tutun da, anadasmosun (toprak bütünlemesi) daha adil uygulanmasına varıncaya kadar. Yalnız, bugün olumsuzlukları sadece dinsel konulara sınırlayarak konuşuyorum, eğitim gibi konulara değinmiyorum, bu özel konuda iki noktaya yoğunlaşarak özetleme yapabilirim: Azınlığın kullandığı, azınlığın derneklerinin kullandığı ‘Türk’ sıfatı konusu, ikincisi de daha pür mahiyette dinsel haklar konusu. 
Daha pür, daha saf mahiyette dinsel haklar konusunu vakıflar ve müftüler olarak ikiye ayırabiliriz. Peki neden ‘pür’ anlamda dinsel sorunlar dedim; çünkü bir ülkedeki azınlığın istediği kadar Lozan Antlaşması’nda dinle tanınmış olursa olsun, 1789’dan beri artık kemikleşmiş olan soysal ve dilsel özelliklerinin inkar edilmesi, özellikle Balkanlar bağlamında, dinsel haklara müdahaledir. Çünkü, Yunanlılar 1821’de Yunanlı oldular ama, onlar da 1454’ten beri millet sistemi içinden geliyorlar ve aynı zamanda biz biliyoruz ki Yunan kimliği Ortodoks kimliğiyle ayrılamaz bir durumdadır; aynen Türk kimliğiyle Müslüman kimliğinin ayrılamaz durumda olduğu gibi. 
Burada demin söylediğim bazı şeylerin tartışmaya çok açık olduğunun farkındayım. Fakat tartışırken zaman yoktur, şu açıdan yoktur; yani meseleyi söyleyeyim de bilmiyorum sanmayın. Din ve milliyetçilik, aslında kronolojik olarak birbirlerine karşıt iki ideolojidir; çünkü, önce feodal toplumda tutunum ideolojisi (bir toplumu birarada tutan temel ideoloji) dindi. Onun arkasından gelen kapitalist toplumdaki tutunum ideolojisi milliyetçilik oldu. Şimdi uluslararası kapitalizmde başka bir olay var onu karıştırmayalım. Dolayısıyla milliyetçilik dinin koltuğuna oturdu.
 Ama bakınız bunu Yunanistan’da söylemek çok ters bir şeydir. Bunu B.Trakya toplumunda söylemek daha da ters bir şeydir. Yalnız millet sisteminden geldikleri için değil bu iki toplum, ama Balkanlarda din eşittir ulusal kimlik formülü geçerli olduğu için. Dolayısıyla, bir azınlığın daha da spesifik olarak, B.Trakya Azınlığı’nın sübjektif kimliği olduğu hiç şüphe götürmeyen ‘Türk’ sıfatının reddi, aynı zamanda azınlığın dinsel haklarının reddi anlamına gelir; özellikle Balkanlar bağlamında ve Yunanistan da Balkanlardadır, Yunanlıların da bunu çok rahat anlayacaklarına inanıyorum; Yunanlı eşittir Rum Ortodoks formülünden dolayı. ‘Türk’ sıfatı meselesini böyle bitirelim. 
‘Türk’ meselesi Strazbourg’a götürüldüğü takdirde, kesinlikle olumlu bir sonuç çıkacağı konusunda, benden önce konuşan Prof. Alivizatos’la aynı fikirdeyim. Özellikle eğer Yunanistan Anayasası’nın 28/1 maddesi bir ulusal yasayla bir uluslar arası antlaşma arasında çatışma olduğu takdirde uluslararası antlaşmanın önde geleceği konusunda hüküm getiriyorsa.

İkinci mesele vakıflar ve müftüler konusudur. Vakıflar konusunun üzerinde fazla durmayacağım. Türkiye’de de Rum ve diğer gayri müslim vakıfları üzerine insan beynini isyan ettirici baskılar yapıldığını hepimiz biliyoruz. Ama, aynen burada olduğu gibi bu baskılar da AB dış dinamiği sayesinde fevkalade azalma yoluna gidiyor. Bugün artık gayri müslim vakıflarının kanuna ve hukuka aykırı olarak el konulmuş olan taşınmaz mallarının eğer devletteyse geri verilmesini kabul eden bir kanun tasarısı hazırlandı. Sorun sadece şurada; eğer bu taşınmaz mallar üçüncü kişilere, özel kişilere satılmışsa ne olacak? Burada benim kanaatim bellidir. İyiniyetli üçüncü kişilerde kalır o mallar; ama devlet gayri müslim vakıflarına kanunsuz ve hukuksuz el koyma nedeniyle tazminat öder. 
Şimdi buna paralel olan gelişmeleri de B.Trakya’da beklemek azınlığın hakkıdır diye düşünüyorum. Bu konuda fazla uzun konuşacak değilim; Türkiye’de tereciye tere satmak ve iyi bilene iyi bildiği bir konuyu öğretmek ayıp birşeydir.

Müftüler konusuna gelince. Müftüler konusu biraz daha kılçıklı. Burada, Lozan fazla bir şey söylemiyor. Söyleyen Yunan Yargıtayının 1980 kararıyla geçerli olduğunu bir kere daha kabul etmiş olduğu 1913 tarihli Atina Ahidnamesi’dir. Bu çok ilginç bir ikili uluslararası antlaşmadır. İkili uluslar arası antlaşmalarda bu kadar ayrıntıya girilmez ama, o antlaşma o kadar ayrıntıya girmektedir ki, Atina’da oturacak başmüftünün kurşun taneleri atılarak seçileceği ayrıntısını dahi getirir. Benim bildiğim kadarıyla iki taraf arasında yapılmış olan 1913 Ahidnamesi hala yürürlüktedir; Yunan Yargıtayı da bunu kabul etmektedir. Dolayısıyla, 1991 Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin hükümleri, geçerli bir uluslar arası antlaşma olan 1913 düşünüldüğünde, Yunan Anayasası’nın 28/1 maddesine göre uygulanamaz. Dolayısıyla bu konunun da uluslar arası çağdaş ve insan hakları hukukuna uyarak çözümlenmesi gerekir. 
Fakat, mesele şudur; Yunan Danıştay’ın 2003 tarihinde vermiş olduğu karar, müftülerin seçimle gelemeyecekleri, çünkü müftülerin yargıç yetkilerini kullandıkları biçimde bir karardır. 
Yargıç yetkilerinin kaynağı nedir dendiğinde daha önceki konuşmacılardan benim anladığıma göre, yanlış yapıyorsam hemen şimdi düzeltiniz, Lozan Antlaşması’dır. Bendeniz Lozan Antlaşması’nı yaklaşık 25 yıldır, ‘benim oğlum bina okur, döner döner yine okur’ usulüne göre ezberlemekteyim. Benim bildiğime göre, Lozan Antlaşması’nda şeriat uygulanacaktır diye bir hüküm yoktur. Eğer vardır diyenler 42/1 maddeye göndermede bulunuyorlarsa, o zaman hukukun genel kurallarına başvurmak gerekir. 
Hukukun genel kurallarında iki türlü terim vardır; özel terimler, jenerik terimler. Özel terimler, Antlaşmanın yapıldığı tarihte taşımakta olduğu anlamına göre yorum yapılmasını gerektirir. Jenerik terimler, antlaşmanın yapıldığı tarihte değil, antlaşmanın uygulandığı tarihteki anlamını dikkate alarak yorum yapılmasını gerektirir. Zaten Yunanistan da bu genel hukuk kuralları yüzünden 1976 sanıyorum Lahey Mahkemesi’nde dava kaybetti; doğrusu davası reddedildi. Çünkü, Ege’deki kuta sahanlığı konusunda 1930’lu yıllarda yazılmış olan ‘Territorial Status’ topraksal statü terimini 1930’lu yıllarda olduğu gibi yorumlamayı önerdi, Lahey Mahkemesi şöyle bir karar verdi: Territorial Status bir jenerik terimdir, genel terimdir, antlaşmanın yapıldığı tarihte değil, antlaşmanın uygulanmak istendiği tarihte yani 1976’da geçerli anlamı dikkate alınarak yorum yapılır. 
Onun için Lozan Antlaşması’nın 42/1 maddesindeki o ünlü aile statüsü ve dinsel haklar tabiri 1925’te geçerli olan şeriata göre değil, 2005 tarihinde geçerli olan insan ve azınlık hakları hukukuna vurgu yapılarak yorumlanmak zorundadır. O nedenle azınlık haklarının ve dolayısıyla azınlığın özelliğinin korunması bir tarafta, çağdaş azınlık hukukundaki gelişmeleri gözetmek diğer tarafta; Türkiye ve Yunanistan bu ikisi arasında çok dikkatli bir denge kurmak zorundadır. Bu dengeyi kurabilmek için her iki tarafın da azınlığın dinsel kimliğini de dikkate alan,ulusal kimliğini de dikkate alan ve onları inkar etmeyen bir tutum içine girmesi gerekir. Mesela burada 1927’de kurulmuş olan İskeçe Türk Birliği’nin adı nedeniyle kapatılması fevkalade yanlış bir harekettir ve bu Strazbourg’tan dönecektir. Daha önceden konuşan dostlarımla aynı fikirdeyim. 
Diğer yandan Türkiye’de de, buradaki bağnaz kiliselerin olmadığını mı sanıyorsunuz. Türkiye’de bir adam çıktı geçenlerde dedi ki: İskeçe Türk Birliği kapatılmıştır, Türkiye’de de ‘Rum’ adı taşıyan dernekler kapatılsın diye dilekçe verdi İçişleri Bakanlığı’na ve çok utanarak söylüyorum, başkanı olduğu derneğin adı neydi biliyor musunuz; Hukukun Üstünlüğü Derneği. Bu adam İnsan Hakları Danışma Kurulu’nda benimle beraber üye. 
Bu faşizan davranışlara iki ülkede de itibar etmemek lazımdır, müsaade etmemek lazımdır. Dolayısıyla bu dinsel hakları şeriat biçiminde anlamak, bugünkü çağdaş hukuka uygun değildir; fakat bunu bahane ederek her iki taraf da ulusal kimliği reddetmemelidir. 
Bu kadar sabır gösterdiğiniz için sağolun.

Simeon Soltaridis’in yorumu:
‘2345 sayılı yasanın uygulanmaması ki Atina’da Başmüftülük kurulmasını içermektedir ve o zamanın Türk devlet yöneticileri tarafından istenmemiştir. Eleftherios Venizelos Kemal Atatürk’ün isteğini yerine getirmiştir. Bu benim bir görüşümdü’.

Soltaridis’in 1936 Beyannamesi ile ilgili sorusu üzerine:

1936 Beyannamesi denen belanın; gayri müslimler için bela, hem de T.C. için bela. Gayri müslimler için bela çünkü kanuna ve hukuka aykırı olarak mallarını ellerinden alıyorlar. T.C. için bela çünkü  kendi vatandaşını zorunlu vatandaş haline sokuyor. Zorunlu vatandaşa güvenemezsiniz, ancak gönüllü vatandaşa güvenebilirsiniz. Gönüllü vatandaşın tarifi de, hakkını ihlal etmediğiniz vatandaştır.

Soltaridis: Mallar iade edilecek mi?

Son durum şudur. Vakıflar Genel Müdürlüğü direnmektedir. Kanun çıkarmak kolaydır. Zihniyeti değiştirmek daha zordur. Bunu Yunanlılar kadar anlayacak bir halkın daha bulunacağını düşünmüyorum. Son durum dediğim gibidir. Devlete geçtiyse iade edilecek, üçüncü kişilere geçtiyse tazminat ödenecektir. T.C. bir hukuk devletiyse o tazminat ödenmelidir ve Türkiye vatandaşlarını gönüllü vatandaş yapmak istiyorsa.

Soltaridis:Rum vakıflarının iadesi konusunda derin devlet ne yapacaktır?

Derin devlet konusundaki sorunuza geliyorum. Derin devletin anlamını herkes bilmek zorunda olmadığı için kısaca anlatayım. Derin devlet iki anlama gelir; dar ve geniş anlam. Dar ve özel anlamı İtalyan polisi tarafından ortaya çıkarılan, 1950’deki soğuk savaş sırasında komünizmle mücadele etmek için, sivillerin gayri hukuki olarak silahlandırılmasını öngören düzendir. 
İkinci ve daha çok kullanılan geniş anlamı da şudur: devletin içinde paralel bir devlet. Resmi devlet kurumları içinde gözükmez ve amacı devletin yüksek menfaatlerini hangi hükümet gelirse gelsin, şu veya bu biçimde korumaktır. Yani kanuni veya değil; hukuki veya hukuki değil. Derin devletin anlamı budur. 
Dolayısıyla derin devlet burada ne yapacaktır meselesi, bunu da Yunanistan’ın çok iyi anlayabileceğini, Yunanlı insanın bunu çok iyi anlayabileceğini düşünüyorum; çünkü Trakya’da bir vali vardır, eskiden atamayla gelirdi şimdi seçimle geliyor; fakat Yunan devleti kendi azınlığına müdahale etmek için bir bakan yardımcısı atamış olan tek ülkedir; eskiden Kavala’daydı, şimdi de İskeçe’de. Bu tür derin devletlerin her iki ülkeden de eradike edilmesi, biz bu terimi 1930’larda sıtma için kullanırdık; sıtma eradikasyonu, dolayısıyla her iki devletinde kendi derin devletinin kökünü kazıması, onurlu yaşamaya devam etmesi için şarttır. ’	
 	
Haberi Ekleyen: