TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA ULUSAL BAĞIMSIZLIK 
Baskın Oran
 
Mehmet Ali Aybar benim kuşağıma ulusal bağımsızlık kavramını 1960’larda öğreten başlıca kişilerdendi.  Hemen söyleyeyim, biz bu anma toplantısını 1960’ların koşullarıyla  yüz seksen derece farklı koşullar içeren bir zamanda yapıyoruz. Aybar 1995’te aramızdan ayrıldığında zaten çok şey değişmişti Türkiye’de ve dünyada. Bugün ise durum ve dolayısıyla kavramlar çok daha fazla değişmiş durumda. 1960’lar Türkiye’nin dış politikada “bağımsızlık” olmasa bile “göreli özerklik” yıllarıydı. Bugün, bu göreli özerklik terimini bile  kullanmak artık zor. Bu konuşmamda  bunları anlatmaya çalışacağım. Gerçekçi bir dış politika analizi için bunu yapmak şart. Durum ve kavramlardaki değişiklikleri dikkatle izlemezsek, kendimizi aldatabiliriz. 

ULUSAL BAĞIMSIZLIK NEDİR?

1960 ve 70’lerde adeta tabu olan ulusal bağımsızlık, azgelişmiş ülke milliyetçiliğinin birinci işlevidir.  Bu milliyetçilik türü 1950'lerin ortasından itibaren çıktı, 60'larda gelişti, 70'lerde doruğunu yaşadı. 80'lerden sonra küreselleşmenin yükselmesine paralel olarak yenildi. Azgelişmiş ülke milliyetçiliğinin prototipini 1930'lardan itibaren Atatürk milliyetçiliği vermiştir. 
   
Böylece ulusal bağımsızlık teriminin yerini, ayağımızı nereye bastığımızı bilmek açısından tespit ettik sanırım. M. Kemal için ulusal bağımsızlık çok önemliydi, çünkü asıl hedefi olan Muasır Medeniyet’e ulaşmanın önkoşuluydu (bu noktaya Sonuç’ta geri döneceğiz).

Şimdi ulusal bağımsızlık teriminin anlamına gelelim. Bir defa, burada bağımsız olan ulus mudur, yani bireylerden oluşan ulus mudur yoksa o ulusun içinde örgütlendiği devlet midir? Tabii ki ikincisi. Çünkü bireylerin/halkların/milletlerin bağımsızlığı değil, özgürlüğü olur. Dolayısıyla,  ciddi bir analiz yapacaksak, bu “ulusal” teriminin yerine “devletsel” dememiz lazım aslında. 

İkinci olarak, bu bağımsızlığın niteliği nedir? Sınırlı bir bağımsızlıktır bu.  Nasıl ki klasik tanımda bireyin özgürlüğü başka bireylerin özgürlüğünün başladığı yerde bitiyorsa, bir devletin bağımsızlığı da, bağımsız karar alabilme olanağı da, en azından, başka devletlerin bağımsız karar alabilme olanağının başladığı yerde biter. Dolayısıyla bağımsızlık, işin tanımı gereği sınırlılık ifade eder.  Diğer yandan, 1) Devletler, daha fazla avantaj elde edeceklerine inanıyorlarsa, kendilerini kendi iradeleriyle yani imzaladıkları antlaşmalarla sınırlarlar. Örneğin Türkiye AB’ye girdiği zaman ulusal egemenliğinin (bağımsızlığının) bir bölümünü AB’ye terk edecektir; 2) Devletler hem dış dinamikle, hem de iç dinamikle sınırlanırlar (bu terimleri  aşağıda izah edeceğim). Bu dinamikler, günümüzde; Atatürk döneminden de, Aybar’ın aramızda olduğu dönemden de daha sınırlayıcı nitelikte.  Dolayısıyla, biraz önce söylediğim gibi, ulusal bağımsızlık’tan söz ederken dikkatli olmamız gerekir .  Ayağımızı yere basmak istiyorsak, 1930'ların veya 1960'ların tabu kavramlarının bugün artık aynen geçerli olmadıklarını, değişmeye uğradıklarını kabul etmeliyiz. 

DEVLETİN GÖRELİ ÖZERKLİĞİ NEDİR? 

Devletin göreli özerkliği, içe ve dışa doğru olmak üzere ikiye ayrılır. Devlet içte de dışta da bağımlıdır. İçte, sınıflara bağımlıdır; sınıflardan bağımsız karar alamaz. Dışta  komşularına, uluslararası sisteme,  süper devletlere, kendisiyle ilişkide bulunan her türlü ulusüstü kuruluşa vs. bağımlıdır. 

Bununla birlikte, devletin bu bağımlılığının yanı sıra, bir de zaman zaman daha bağımsız olduğu dönemler oluşur. Devletin bu “dış göreli özerkliği”  hangi durumlarda ortaya çıkar? Bir kere, eğer dışta kendisini sınırlayan uluslararası ortam (dış dinamik) çeşitli nedenlerle kendisine fazla müdahale edemeyecek durumdaysa. İkincisi, kendi dış politikasının arkaplanı (iç dinamik) güçlüyse. Yani, dış ve iç dinamik bu göreli özerkliğe müsaitse. Şimdi bunları inceleyelim.

Dış Dinamik

Bu terim, devletin içinde yaşadığı uluslararası ortamın etkisini ifade eder. Bir devlet, temel olarak, uluslararası ekonomik, kültürel ve siyasal düzenin etkisi altındadır. Türkiye gibi Orta Boy Devletler (OBD; buna ileride döneceğiz) normalde dış dinamiğe etki yapamaz; ondan etkilenir.  

Bugün Türkiye ve benzeri ülkeleri etkileyen (ve sınırlandıran) dış dinamiği ikiye ayırarak inceleyebiliriz: 1) Uluslararası sistemin şu andaki özü diyebileceğimiz küreselleşme olgusu (ki, bunu da küreselleşmenin altyapısı olan uluslararası kapitalizm  ve üstyapısı yani kültürü olarak ikiye ayırmak uygundur); 2) Uluslararası siyasal sistem. 

1) Küreselleşmenin Getirdiği Sınırlamalar:

a) Küreselleşmenin Altyapısı:

Küreselleşmeyi eskiden sömürge imparatorlukları ve de emperyalizm döneminde Batılı devletler empoze ediyordu. Şimdi ise büyük firmalar zorluyor; nöbeti onlar devraldılar. Artık bugün jeostratejik/jeopolitik konumum önemlidir diyerek hiçbir devlet kendini kurtaramıyor. IMF jeopolitik/jeostratejik konum mülahazalarını normal zamanda dinlemiyor. Hatırlayacaksınız, 1978’de Ecevit iktidarı sırasında Türkiye IMF'nin yeşil ışık yakması konusunda Amerika'yı ikna etti ve IMF istemeye istemeye yeşil ışığı yaktı. Fakat bankalar gene para vermediler. Çünkü IMF el altından haber iletmişti biz bunu siyasal baskılarla yaptık diye ve Türkiye orada kredi alamadı. Dolayısıyla artık mesele tamamen firma bazında işlemektedir, banka bazında işlemektedir. 

Gerçi çokuluslu şirketler günümüzün icadı değil,  1900'lerde de vardı ama, bugün bunların sayısı 60.000’e ulaştı. Çeşitli ülkelerdeki şubelerinin sayısı 500.000. Bunlar 9,5 trilyon dolar mal ve hizmet üretiyorlar. Bu üretim  dünya üretiminin %20'si. Dünya ticaretinin de %70'i. Dolayısıyla bugün artık karşımızda jeopolitik veya jeostratejik önem nedeniyle etkileyebileceğimiz devletler yok. Soğukkanlı biçimde kârını maksimize etmeye çalışan çokuluslu şirketler var. 

Bunlara ek olarak, üçüncü küreselleşmenin ikinci küreselleşmeden  muazzam bir farkı da var: Spekülatif sermaye. Bir tek sayı vermekle yetineceğim:  Ağustos 2000 itibariyle, dünya para piyasalarında gündelik olarak işlem gören 1,3 trilyon doların yalnızca yüzde 10’u aynı anda el değiştiren mal ve hizmet karşılığıdır; yüzde 90’ı spekülasyon amaçlıdır ki, bu hacimde bir paranın ulusal merkez bankalarının müdahaleleriyle etkilenmesi olanak dışıdır. Bundan yaklaşık altı ay kadar önceki Milliyet’in bir haberini aktarayım özet olarak. Son üç yıl içinde Türkiye'ye giren spekülatif sermeye, yatırdığından %20 fazlasıyla çıkmış vaziyette. Bunlar, ulusal bağımsızlık bağlamında veya devletin göreli özerkliği bağlamında küreselleşmenin altyapısıyla nasıl bir ilişki içinde olduğumuzu gösteren sayılar. 

b) Küreselleşmenin Üstyapısı:

Şimdi gelelim küreselleşmenin üstyapısının sınırlamalarına. Bugün küreselleşme altyapısıyla birlikte üstyapısını da taşıyor. İkinci küreselleşmede de taşıyordu. Mesela Hindistan'da Suttee (dul kadının kocasıyla birlikte yakılması) önlendi. Veya doğu Afrika'da kızların sünnet edilmesi önlenmeye çalışıldı. Demokratik ve insani değerler bir miktar taşındı. Şimdi ise çok fazlası taşınıyor. Tabii ki bu firmaların orada rahat ticaret yapabilmeleri için gerekli kavramlar bunlar. Fakat aynı zamanda, azgelişmiş ülkelerin iç dinamikle üretemediklerinin dış dinamik tarafından getirilmesini ifade eden kavramlar. Bir iki tanesini söyleyeyim. Bugün artık ayrımcılığın önlenmesinden çok, azınlıkların korunması kavramı ileri sürülüyor. Bugün artık devlete negatif görev verilmiyor insan hakları konusunda, pozitif görev veriliyor; yani “engellemeyeceksin” denmiyor sadece, “bireyin özgürlüğünü, farklı kimliğini ve haklarını devam ettirebilmesini mümkün kılacak ortamı yaratacaksın” deniyor. Daha ötesi, bir azınlığın olup olmadığı artık ulusal devletlere sorulmuyor. Eğer kendisini çoğunluktan farklı gören, herhangi biçimde kendisini çoğunluktan farklı gören ve o farklılığı kimliğinin vazgeçilmez unsuru sayan insanların bulunduğu, bir grubun bulunduğu her ülkede azınlık vardır deniyor. AB'nin tanımı budur artık. Bugün Lozan'ın 37. ila 44. maddeler arasındaki gayrimüslim azınlık tanımıyla   yetinmeye devam edemeyecek noktaya geldik. Daha da ötesi, ulusal azınlıklar 1991 yılından bu yana milli yetki dışına çıktılar, yani Birleşmiş Milletler Anlaşmasının 2/7 fıkrasındaki "bu benim iç işlerime girer, karışamazsın” hakkın artık kalmadı. İnsan haklarını  uluslararası kuruluşlar "meşru uluslararası ilgi" konusu haline getirdiler. NGO'lar da gittikçe ön plana çıkıyor. 1909 yılında 371 tane uluslararası tanınmış NGO varken bugün uluslararası olarak tanınmış NGO sayısı 25.000’in üzerinde. Demek ki ulusal devlet eğer ben içişlerime karıştırmam ben kendi insanıma istediğim gibi muamele yaparım dediği zaman küreselleşmenin bu üstyapısı tarafından sıkıştırılmakta. 

2) Uluslararası  Sistemin Getirdiği Sınırlamalar:

Soğuk Savaşın bitmesiyle birlikte iki kutuplu sistem dağıldı. Güç dengesi kalmadı. Türkiye'nin yerinde kurulmuş olan devletler (Bizans böyleydi, Osmanlı böyleydi) hep iki çok önemli kurala riayet etmek sayesinde hayatta kalabildiler. Bunlardan biri, bölgede hiçbir devletin rakipsiz olarak hakim olmamasına çalışmak; iki, kendisi işgal tehlikesi altında olmadıkça başkalarının savaşına girmemek. Osmanlı İmparatorluğu Enver Paşa yüzünden bu ikinci kuralı en sonunda bozdu ve Osmanlı’nın yıkılmasını acilleştirdi. 

Türkiye Cumhuriyeti de bu kurallara uyabildiği dönemlerde bu dengeyi iki biçimde gerçekleştirmeye çalıştı. Bir; Batı ile Batı karşıtları arasında denge kurmak. Mesela Sovyetler Birliği ile İngiltere arasında. İki; Batı’nın kendi içinde denge kurmak. Yani Menderes döneminde olduğu gibi Batı’nın tek bir kanadına kapılanmamak. Batı’nın batı Avrupa ve Amerika kanadı arasında denge kurmaya çalışmak ve Batı’yı bu şekilde sınırlandırmaya çalışmak. Demek ki uluslararası ortamın sınırlamaları bugün 1960'lara, yani Aybar'ın bize ulusal bağımsızlık kavramını öğrettiği zamankinden farklı. 

İç Dinamik

Şimdi, devletin bağımsızlığını sınırlayan unsurlardan ikincisine, iç dinamiğe gelelim. Yani, dış politikanın arkasındaki siyasal, ekonomik, ve toplumsal arkaplana.   

İç politika kamusal çıkarı gerçekleştirmek amacına yönelikse, dış politika da ulusal çıkarı gerçekleştirme amacına yöneliktir.  Her dış politikanın arkasında bir arkaplan bulunur. Bu arkaplanlar üçlü bir halkalar sistemi oluştururlar. Birinci halka askerî halkadır. İkinci halka siyasal/toplumsal halkadır. Üçüncü halka da iktisadi halkadır. Bu üç halka birbirini keser. Bir de, üçünü birden içine alan, biraz önce sözünü etmiş olduğum uluslararası sistem halkası var. Şimdi bunları teker teker gözden geçirelim ve Türk dış politikasının temelindeki arkaplanın gücünü anlamaya çalışalım. Böylece, bu açıdan da, ulusal bağımsızlığın karşısında yükselen sınırlamaları görebiliriz. 

Askerî halka, Türkiye gibi jeostratejik bakımdan çok nazik bir yere oturmuş olan bütün ülkeler için  en iddialı alandır. Burada Türkiye, iktisadi bakımdan güçlü olmasa bile siyasi bakımdan güçlü olan bir Orta Boy Devlettir (OBD). Bu tür ülkeler, bir OBD olmaya devam edebilmenin ön koşulu olarak iktisadi bakımdan durumunu düzeltemese dahi, ekonomik sıkıntıları olsa bile askerî bakımdan güçlenmeye önem vererek bir OBD imajını sürdürmeye çalışırlar. Fakat burada birtakım çelişkiler ortaya çıkar. Çünkü bu OBD silahlandıkça kendi komşularını ve bölgesindekileri de aynı şekilde silahlanmaya iter ve bu bir kısır döngü haline gelir. İkincisi, bu silahlanma kendi kaynakları ile yapabildiği bir silahlanma değildir. Türkiye’nin kendi teknolojisi tarafından ürettiği silah oranı yalnızca %21’dir; Türkiye Batı teknolojisine ve özellikle ABD'ye %79 oranında bağımlıdır. Bu demektir ki Türk dış politikasının arkasında askerî halka fazla güçlü değil. Dolayısıyla ulusal bağımsızlığın korunması kolay değil. Siyasal toplumsal halkaya gelelim. Bu halka bayağı çökük gözükmekte. Çünkü Türkiye'de yöneticiler bir türlü Türkiye'nin temel sorunlarını çözmeye yanaşmamakta. Onları devamlı suretle ertelemekte, böylece bu sorunların birbirini azdırmasına yol açmaktalar. Kürt sorunu gibi, İslamcılık sorunu gibi, sivil-asker sorunu gibi, yolsuzluk sorunu gibi, demokrasi sorunu gibi. Üçüncü halkaya, iktisadi halkaya gelince, bunun biraz daha uzun anlatılması gerekiyor . 

Afakî ulusal bağımsızlık sözleri yerine, rakamlara dayanan tahminler yaparsak Türkiye gibi bir ülkenin, bir OBD'nin, ulusal bağımsızlığı veya göreli özerkliğinin birtakım kriterleri vardır. Üç tane ölçüt kullanabiliriz burada. Bunların bir tanesi dış borç/GSMH oranı. İkincisi dış ticaret/GSMH oranı. Üçüncüsü de borç faizi/vergi gelirleri oranı. Nereden nereye geldiğimizi son 20 yıl içinde merak ediyorsanız, bu konularda bunların oranlarını yazayım. Dış borç/GSMH açısından 1981, 1991 ve 2000 sayılarını yüzde olarak verebilirim.  Bu oranlar ne kadar yüksekse ulusal bağımsızlık iktisadi bakımdan o kadar sınırlıdır. 1981'de %23'tü. 1991'de %33'e çıktı. 2000 yılında %57'dir. Dış ticaret/GSMH oranına gelince 81'de %19, 91'de %22, 2000'de %41. Yıllık borç faizi ödemesinin yıllık vergi gelirleri beklentisine oranı 2001 açısından korkunç. Burada da 1981 oranı %6, 91 oranı %31 iken, 2001 oranı ise fantastik: yüzde 111,8. Bu şu demek ki, vergiler borç faizini %11,8 oranında ödeyemiyor. Yani 2001 yılında Türkiye'nin ödemesi gereken borç faizini, Türkiye'nin aynı yıl toplamayı beklediği vergilerin tamamı ödeyemiyor; %11,8 oranında açık kalıyor. Bu durumda,dediğim gibi, Aybar'ın ulusal bağımsızlık terimini bize öğrettiği dönemden çok daha zor bir dönem yaşamaktayız. 

TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA GÖRELİ ÖZERKLİK VE İİS

Şimdi, bu kavram ve analizleri Türk dış politikasına uygulayalım. Biz Mülkiye’de çıkardığımız Türk Dış Politikası kitabında yedi tane dönem saptadık Türk dış politikası için: 1919-23 kurtuluş yılları, 23-39 aşağı yukarı Atatürk dönemi, 39-45 İkinci Dünya Savaşı, 45-60, 60-80, 80-90, 90'dan 2001’e. (Kurtuluş Savaşı yılları için istatistik yok. İstatistikler hep 23'ten sonrası içindir. Hikmet Ulubay tarafından özgün tablolar halinde hazırlandı). 

Bu dönemler içinde, Türkiye’nin yalnızca 23-39, 39-45  ve 60-80 dönemlerinde bir göreli özerklik yaşadığını görüyoruz dış politikası açısından. Çünkü SSCB’nin doğuşu, 29 Bunalımı, Nazizm ve Faşizmin doğuşu nedeniyle 23-39’da batı Avrupa ülkelerinin dikkati oralara çevrilmiş ve sonuçta uluslararası sistem göreli özerkliğe izin vermiştir. Atatürk Türkiyesi gibi ülkelerle uğraşacak hali yoktur Batı’nın. 39-45 dönemi ise bir kabustur, Türkiye savaşa girmek istememektedir, ama Türkiye gibi önemli bir stratejik ülkeyi herkes birinci amaç olarak kendi yanına çekmek istemektedir savaşta. Eğer onu yapamazsa, hiç olmazsa tarafsızlığını sağlamaya çalışmaktadır Türkiye’nin. Bundan Türkiye müthiş yararlanmıştır ve göreli özerkliğini korumuştur. 1960-80 döneminde SSCB güçlenmiş, ABD ise tersine güç yitirmiştir. Böylece Üçüncü Dünya ortaya çıkmış ve uluslararası sistemde gerçek bir güç dengesi kurulmuştur. Türkiye yine bu sayede göreli özerklik sahibi olmuştur. Bu üç dönem dışında ise egemen olan, bağımlılık rüzgarlarıdır.

Peki, bu üç dönemin göreli özerkliği yalnızca uluslararası sistemin izin vermesi sayesinde mi yaşandı? Çünkü, bunların üçünde de (birinci dönemi 1923’ten değil, devletçiliğin başladığı 1930’dan başlatmak şartıyla) İthal İkameci Sınaileşme (İİS) politikası var ve bu politika bağımlılık dönemlerinde (1945-60, 1980-90, 1990-2001) yok. Göreli özerkliğe bu İİS politikası katkıda bulunmadı mı?

Bulundu. Ama, göreli özerklikte esas başat olan bu iç dinamik unsuru değildi; uluslararası sistemin izin vermesiydi; dış dinamikti. İİS uygulaması katkıda bulundu ama, kötü uygulandığı oranda zarar da verdi göreli özerkliğe. Özellikle 60-80 dönemindeki İİS, gerektiği biçimde (iyice kendini hazırlayarak, yumuşak ve kademeli bir geçişle) uluslararası entegrasyona (ihracat politikasına) dönüşmediği için büyük döviz sıkıntısına, o da büyük  “borç tuzağı”na yol açtı. 

Bu borç tuzağının ulusal bağımsızlık/göreli özerklik açısından olumsuz önemi saymakla bitmez. 

1) En genelinde, kronik borçlanma dış politikayı zayıflatıyor çünkü borç bulamıyorsunuz veya ancak ciddi ödünler vererek bulabiliyorsunuz. Stratejik öneminizi kullanarak borç bulmanız bile ayrı bir bela. A.S. Akat'ın bir araştırmasından öğrendiğimize göre Türkiye'nin ABD açısından jeostratejik öneminin çok yüksek olduğu 50-80 döneminde yani 30 yıllık bir dönem içinde Türkiye son derece kolay dış yardım ve dış borç buldu ve bu dönemde oluşan dış ticaret açığının yüzde 42'sini bu dış kaynakla kapattı. (Bu %42'nin içine askerî yardım ve işçi dövizleri de dahil değildir). Bu kazanılmamış dövizdir ki İİS'den uluslararası entegrasyona normal ve yumuşak bir geçiş yapılmasını önleyen temel unsurlardan biri olmuştur. Çünkü gevşeme yaratmıştır.

2) Bu türden devamlı borçlanmanın bir zararı da, o ülkeyi devamlı surette “ileri karakol” olmaya zorlaması. Ayrıca ileri karakol olmaya zorlamayı da bir yana bırakın, gönüllü olarak uluslararası sorun çıkarmaya başlayan bir ülke yapması. Biz buna, 1957'de Menderes döneminde Suriye'yi neredeyse işgal etmeye kalkan bir Türkiye’yle tanık olduk. Çünkü 1958’de yapılacak devalüasyon kendini zorluyordu, borç bulmamız lazımdı, İMF borç vermiyordu, ABD vermiyordu. Onun için uluslararası sorun çıkarttık ki Türkiye'nin jeopolitik önemi artsın ve borç bulabilelim. Aynı şeyi Özal, 24 Ocak kararlarının etkisinin geçip de enflasyonun roketlemeye başladığı 1990-91 yıllarında,  Körfez Savaşı'nda Kerkük ve Musul'u işgal etmek isteyerek yaptı. Orada da amaç, jeostratejik önemi yapay olarak yükseltip daha kolay dış borç ve yardım bulmaktı. Bütün bunlar, ulusal bağımsızlıktan da önce, bizzat ulusal güvenliği tehlikeye atan şeyler.

3) Borç tuzağının devamı, artık, Sevr’in geri dönmesi. “Osmanlı bütçesi, Meclis-i Mebusan’a gitmeden önce, İngiliz-Fransız-İtalyan temsilcilerinden oluşan Maliye Komisyonuna gidecek ve oradan onay alacaktır” diyen Sevr Antlaşması md. 232’nin fiilen gerçekleşmesi. Çünkü İMF Türkiye masası başkanı Cottarelli Haziran 2000’de ilan etti ki, Türkiye bütçesini İMF artık eskisi gibi tasarı aşamasında (TBMM’ye gittikten sonra) değil, hazırlık aşamasında (TBMM’ye gitmeden) görüp onaylayacaktır! (Bugün durmadan, demokratikleşme önlemlerinin Türkiye’nin parçalanmasına yol açacağını söyleyen Sevr Paranoyacıları, demokrasiyle uğraşacaklarına, Sevr’in 232. maddesiyle artık gerçekten geri döndüğü gerçeğiyle uğraşmalıdırlar). 

SONUÇ

Buraya kadar söylediklerimi özetleyeyim: 

1) Türkiye’nin iç dinamikleri (ekonomik, siyasal, toplumsal) zayıftır, bozuk işlemektedir ve bu yüzden dış politikası (ulusal bağımsızlığı) sakatlanmaktadır. 
2) Türkiye, etki yapamadığı dış dinamiğin dalgalanmalarına tabidir ve bu dinamik, 1960’ların aksine, artık ulusal bağımsızlığa/göreli dış özerkliğe izin verecek nitelikte değildir. 

Peki, bu durumda Türkiye ABD’ye hep “peki” mi demek zorunda? Hayır. İki sebepten:

1) Türkiye dış dinamiğe etki yapamıyor ama, iç dinamiğe yapabilir. Banka hortumlamayı makul düzeye indirme durumunda bile, borç tuzağında büyük iyileşme yaşanabilir çünkü dıştan alınan borçların inanılmaz boyutta bir oranı bu bankaları doldurmaya gidiyor. Kürt sorununun daha fazla demokrasi sayesinde halledilmesi durumunda bu iyileşmeyi daha da dev boyutlara götürmek mümkün olabilir. Dış politikanın arkaplanı sağlam olunca, göreli özerklik çok daha ulaşılabilir hale gelir. 

2) Bir Stratejik OBD, tanımı gereği, yarı-özerktir. Gerçi, Hegemon Devlete (bugün ABD) evrensel konularda hiçbir biçimde karşı çıkamaz. Nitekim, Afganistan saldırısında ABD’ye üslerini açtı, hava sahasını açtı, lojistik destek vereceğim dedi, istihbarat desteği vereceğim dedi. Ama, bölgesel konularda ve özellikle de kendi çıkarını çok yakından ilgilendiren bölgesel konularda bir Stratejik OBD Hegemon Devleti etkileyebilir, hatta ona diş bile gösterebilir. Türkiye Afganistan'da İngiltereleşmedi, Özallaşmadı, asker vermedi. Yani, Stratejik OBD Türkiye’nin ciddi bir direnme payı vardır.

Ne kadar vardır? Dış politikanın arkaplanını güçlü tutma oranında vardır. Yani, yukarıdaki birinci şıkka dönüyoruz. Ulusal bağımsızlığı dış dinamikte aramamak lazım; ona zaten etki yapmak mümkün değil. İç dinamikte aramak lazım. “Muasır Medeniyet”e ulaşmakta aramak lazım.