TÜRK DIŞ POLİTİKASI VE DÖRT ÖNEMLİ SORUNU
Baskın Oran
SHP’ye konferans
Mayıs 2005

Bu konuşmamda Türk dış politikasının (TDP’nin) dört büyük sorununu ele alarak tahlil yapacağım: Kıbrıs, AB, Irak-Kürt, Ermeni sorunları.
Bunu yaparken kullanacağım temel kaynak, Mülkiye’de çıkardığımız iki ciltlik “Türk Dış Politikası – Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar” ve ayrıca “Türkiye’de Azınlıklar – Kavramlar, Teori, Lozan, İç mevzuat, İçtihat, Uygulama” adlı kitabımdır. 
***
Yalnız, önce biraz teori yapmamız lazım. Aksi halde hiçbir şey yerine oturmaz. Ama endişe etmeyiniz, sıkıcı olmayacaktır. İki şey söyleyeceğim:
1) Türkiye bir Orta Boy Devlet’tir (OBD). Bu tür ülkeler normal OBD (ör. Arjantin) veya Stratejik OBD olabilirler. Türkiye, ikincisinin en tipik örneklerinin başında gelir. 
Stratejik OBD, sırf dünyadaki yeri nedeniyle önemli bir ülkedir. İki bakımdan: a) Bazı koşulları yerine getirmek şartıyla boyundan büyük işler de yapabilir; b) Başı devamlı belaya girebilir.
2) Bu nitelikleri taşıyan Türkiye’nin dış politikası iki temel ilke üzerine oturur: a) Batıcılık; b) Statükoculuk ve Meşruiyetçilik.
Batıcılığın kökleri çoktur: Batı’ya coğrafi yakınlık, tarihsel geçmiş, doğudaki koşulların (etnik, dinsel, mezhepsel, topoğrafik, vs.) hep batıya doğru yürüyüşü teşvik etmesi gibi. Dahası, Türkiye’nin bütün seçkinleri Batı’da eğitim görmüşlerdir ve onu ülkede simüle etmek gibi bir temel amaçları vardır. 
Statükoculuk, coğrafyadan gelir. Bu coğrafyada kurulmuş veya kurulacak her ülkenin temel hedefi, rejimi ne olursa olsun burada tek bir ülkenin tekelci egemenliğinin kurulmamasıdır. Çünkü Stratejik OBD ancak denge ortamında nefes alır. 
Statükoculuk, iki anlamdadır: a) mevcut sınırları korumak; b) mevcut dengeleri korumak. Yani, toprak vermemek ama başkalarının topraklarına da “orada benim soydaşlarım oturuyor” vs. gibi nedenlerle göz dikmemek. 
Meşruiyetçiliğe gelince, o da büyük devlet olmamaktan gelir. Çoğu kişinin sandığının aksine, hukuk zayıfların silahıdır; güçlülerin hukuka uymaya zorunlulukları daha azdır. Türkiye, dış politika eylemlerini ya uluslararası hukuka uygun yapar, veya yapmadığı zaman kara kaplı kitaba mümkün olduğunca uygun göstermeye çalışır.  
Bunları uygulamalı olarak görelim.
***
KIBRIS
Bu konu, Stratejik OBD’nin ne yapıp yapamayacağı konusunda çok önemli bir örnekolay.
Türkiye’nin Kıbrıs politikası 1950’lerden beri epey oynak oldu. 1950’lerin başında “Kıbrıs sorunu mu, o da nedir?”den, ortalarında “Ya Kıbrıs Ya Ölüm”e, sonra da “Ya Taksim Ya Ölüm”e değişti. 1950’lerin sonu ile 60’ların başında Kıbrıs Cumhuriyeti, sonra Kıbrıs Türk Federe Devleti ve ondan sonra da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gündeme geldi. 
Temmuz 1974 çıkartması ile Ağustos çıkartması tamamen farklıydı. Çünkü Temmuz çıkartması hem Garanti Anlaşması md.4’ten kaynaklanıyordu (yani meşruiyeti vardı), hem de hegemon devlet ABD’nin onayıyla yapılmıştı (“bazı koşulları yerine getir”mişti) (hegemon devlet, dünyaya tek başına söz geçiren devlettir). Ağustos’ta bunlar yoktu ve Türkiye’nin başına büyük işler açıldı. 
Bunun içindir ki, AB’ye girme konusunda Türk tarafının evet oyu vermesi ve Rum tarafının vermemesi Kıbrıs Türkleri gibi Türkiye’yi de kurtarmıştır. Tabii, 2002’de eğer Türkiye Annan Planını onaylamış olsaydı, bugün Türk tarafı da AB’deydi. Türkiye, R.Denktaş’ın peşinden sürüklendiği için bu fırsat kaçırıldı.
Kıbrıs için “Ver kurtul olmaz!” diyenlere şunu hatırlatmak lazım: Türkiye Kıbrıs’ı 1923 Lausanne Barış Antlaşması md.20’yle verdi. Yani, Kıbrıs Türkiye’nin elinde değildi ki, versin. Kıbrıslı Türkler de yanında değildi. Kıbrıs sorunu Türkiye’ye beladan başka bir şey taşımamıştır. Tekrar ediyorum, beladan başka hiçbir şey taşımamıştır. Aksine, her konuda ayakbağı olmuştur. Böyle bir çözüm yoluna girilmiş olması Türkiye’yi çok özgürleştirecektir. Şimdi bundan sonra Batı adım adım Rumları yola getirecektir.
AB
Bu konu, TDP’nin Batıcılık ilkesinin gelip dayandığı yer. 
Türkiye gibi ülkelerin iç dinamiği zayıftır; gelişmeyi ve onun bir sonucu olan demokrasiyi üretmekte çok zorlanır. Onun içindir ki bu ülkede modernleşme ve demokrasi (Batılılaşma) 1839’dan beri dışarıdan ithal edilmeye, yani “yukarıdan devrim”le getirilmeye çalışılır.
Türkiye’de bu iş şimdiye kadar iki dalga halinde geldi: 1) 1920’lerde Batı’nın dolaylı etkisiyle Kemalizm adı altında; 2) 2000’lerde Avrupa’nın doğrudan etkisiyle AB Uyum Paketleri adı altında.
Birinci dalgada Feodal Devlet’ten Monist Ulus-devlet’e (Tek parti, tek şef, vs.) geçildi. İkincisinde ise Monist Ulus-devlet’ten Demokratik Devlet’e geçiliyor. 
Birinci dalganın işi çok daha kolaydı. Hem bir ihtilal söz konusuydu yani karşı direniş zordu, hem de bunu yapanlar Kurtuluş Savaşından daha yeni muzaffer çıkmışlardı. Oysa ikinci dalga demokrasi varken yapılıyor yani direniş mümkün, üstelik uygulayanların meşruiyeti sorgulanmakta. 
Burada, ilginç bir durum var: İkinci dalgayı uygulamaya çalışanlar, birinci dalganın yukarıdan devrimine aşağıdan “irtica” tepkisi verenlerin torunları (AKP). Birinci dalgayı uygulayan Kemalistlerin torunları ise bugün ikinci dalgaya tepki veriyorlar (Sevr Paranoyası). Çünkü hem Kemalizm İslamcıları da değiştirdi ve ayrıca onlara nereye kadar gidip nereye kadar gidemeyeceklerini öğretti, hem de küreselleşme İslamcıları ekonomik olarak dış dünyaya açtı; artık İsrail onların düşmanı değil ekonomik partneri.
Bu durumda, Kemalistler (veya, sesi çıkan Kemalistler) 80 yıl önce bizzat dedelerinin yaptığı yukarıdan devrime tepki veriyor durumdalar. Bunu da “ulusal egemenlik elden gidiyor” diye gerekçelendiriyorlar. Oysa egemenlik elden gitmiyor; paylaşılıyor; AB’ye katılmak ile ABD’ye katılmak çok farklı şeyler. Üstelik, “Muasır Medeniyet” dediğiniz zaman bu 1930’ların muasır medeniyeti midir yoksa 2000’lerinki mi diye düşünmek lazım.  1930’ların Kemalizmini 2000’lerde uygulamaya kalkmak tabii ki gericiliğin ta kendisi.  
Diğer yandan, bu meseleyi, Stratejik OBD’nin ancak denge ortamında nefes alabildiğini hatırladığımızda daha da boyutlandırmak mümkün. AB’ye katılmamak durumunda acaba ABD tekelini sürdürüyor ve hatta güçlendiriyor olmayalım?
IRAK:
Bu konu, dış politikanın iç politikaya ne kadar bağımlı olduğuna ilişkin bir örnekolay olduğu kadar, asıl, stratejik OBD’nin statükoculuk ve meşruiyetçilik ilkesi bakımından önemlidir.
Türkiye’nin bir Irak politikası hiç olmamıştır; sadece K.Irak politikası olmuştur. O da, yakın zamanlara kadar şöyleydi:
Biri taktik, biri stratejik iki amaç vardı. Taktik amaç ikiye ayrılıyordu:
1) PKK’yı vurmak için durmadan sınır ötesi harekât yapmak. Türkiye’nin meşruiyetçilik ilkesi, bu amacın kara kaplı kitaba uydurulmasını gerektirdi ve dört ayrı dönemde dört ayrı gerekçe ileri sürüldü:  a) 1984’ten önce Saddam’la varılan mutabakat; b) 84-88 arası Sıcak Takip anlaşması (Saddam, 1988’de Türkiye’ye kaçan Kürtlere TC takip hakkı vermeyince, bu anlaşmayı feshetti); c) Meşru Savunma gerekçesi; d) Varolma hakkı gerekçesi. 
Ama burada bir çelişki vardı: Görüldüğü gibi, zaman ilerledikçe, Türkiye’nin gerekçeleri hukukilikten uzaklaşmaya başlamıştı. Ayrıca, her harekâttan sonra “bu son” deniyor, sonra yine harekât yapmak gerekiyordu. 
2) K.Irak’ta savaş sonucu oluşan boşluğu doldurmak. Çünkü PKK bu boşluktan yararlanıyordu. Boşluk da ancak K.Iraklı Kürtler tarafından doldurulabileceği için Türkiye bu Kürtleri çeşitli biçimlerde güçlendirdi. 
Ama burada da bir çelişki vardı: Kürtler fazla güçleniveriyordu. 
Stratejik amaca gelince, o basitti: Kürt devletini engellemek. Bugün artık bu harekâtları yapmak olanaksız, PKK Kandil Dağından indirilemedi, Kürt devleti de en azından federe olarak kurulma aşamasında.
Bize Irak politikasının öğrettiği şudur: Bu bir dış politika konusu değildir. İç politika konusudur. 1923’ten sonra Türkiye’nin güneyinde ve doğusunda sayısız devlet kurulmuştur, bazıları Türkiye’de bulunan azınlıklarla ilgili olduğu halde hiçbirine itiraz edilmemiştir. Edilmemiştir, çünkü Türkiye’nin bu azınlıklarla (Arap, Azeri, vb.) sorunu yoktur. Ama Türkiye kendi Kürtlerini mutlu edemediğini bildiği için Kürdistan’ın kurulmasını “kırmızı çizgi” saymaktadır. 
Oysa, hegemon devlet dışında hiç kimse kolay kolay kendi sınırları dışına kırmızı çizgi koyamaz. Hegemon devlet bile bunu büyük güçlüklerle yapar, yapabilirse. Onun için, eğer Türkiye K.Irak sorununu halletmek istiyorsa, kendi Kürtlerini aynı anda sağlayacağı iki şeyle mutlu etmeye girişmelidir: İş-aş sağlamak ve alt kimliğe saygı. Ondan sonra, kendi doğusunda veya güneyinde bir değil on tane Kürdistan kurulsa Türkiye’yi etkilemez. 
Daha doğrusu, olumlu yönde etkiler: Karalara ve düşman Arap devletlerine hapsolmuş bu devletin dünyaya tek güvenilir çıkış yeri Türkiye’dir. Herhalde daha fazla izah etmeme gerek yok. 
Burada fırsat çıktı, şunu da ilave edeyim: Zaman zaman, birileri çıkar, “Musul Misak-ı Milli içindedir” der. Yani, orayı alma hakkımız vardır demek ister. Son derece gülünç ve ayrıca tehlikeli: Bugün mesela Rusya kalksa, “Kars ve Ardahan benim misakı millime dahildir” dese, bu ne anlam ifade eder ki? Misak-ı Milli de başka ülkeler için anlam ifade etmez. Kendimizi böyle aldatmayalım. 
Irak meselesini bugünle bitirelim: Reddedilen 1 Mart 2003 tezkeresini niye reddettik? Çünkü tezkere, yabancı askerlerin Türkiye toprağından geçmesinin yanı sıra, bu izni kamuoyuna hoş göstermek için Türkiye’nin Irak’a (tabii, Musul’a) asker göndermesine de izin veriyordu fakat oy verecek herkes biliyordu ki bu izin kendi kendine gelin güvey olmaktan başka bir şey değildir. ABD buna izin vermeyeceğini, aksi halde kendini destekleyen tek Irak halkı olan Kürtleri yabancılaştıracağını söyleyip durmaktadır. Tezkere geçseydi ABD askerleri Irak’a girecekti, ama Türk askerleri giremeyecekti. 
Tabii, Türkiye’de Müslüman kamuoyu vardı, başka nedenler vardı (AKP grup kararı almamıştı ve açık oy talep etmemişti), ama olay budur. Kürdistan’a izin vermeyeceğiz diye yola çıkmanın sonucudur ve bu da sadece iç durumla ilgilidir. 
Tabii, bu meselenin bir iç politika meselesi olduğu gerçeği bir türlü kabul edilmediği için, dış politikada sürekli iniş çıkışlar yaşandı ve yaşanıyor. Birinci tezkerenin 6 Şubat 2003’te sorunsuz kabulü ve arkasından sıkı pazarlık yapılması ABD’nin 1 Mart tezkeresinin de kolayca çıkacağına inanmasına yol açmıştı. Tabii, inanınca ve bütün donanmayı ha bugün ha yarın çıkacağız diye İskenderun açıklarına yığınca ve çıkamayınca, hegemon devlet çok hiddetlendi. Hegemon devleti böyle oynatmak doğru değildir; şimdi AKP (ve Türkiye) kendini hoş göstermek için ne yapacağını şaşırıyor. 
Sırası gelmişken şunu da söyleyeyim: 1 Mart sayesinde Türkiye çok şey kazandı. Kendine bir özgüven geldi, halk devletini sevdi, hepsinden önemlisi de AB artık Türkiye’nin Truva Atı olmadığını düşünmeye başladı. Nitekim, Mayıs 2003’ten itibaren AB yetkileri “Türkiye bize kesinlikle lazımdır” diye inanılmaz nitelik ve sayıda demeçler vermeye başlayacaklardır. Bu, tarihte ilk defa olmuştur. 
Bunun yanı sıra, Türkiye, ABD’nin işgalini geciktirerek dünya tepkisinin oluşmasına büyük zaman yardımı sağlamış, böylece tek bir hegemon gücün bu bölgede egemenliğini sürdürmesine mütevazı da olsa bir çelme takarak statükoculuk ilkesine uygun hareket etmiştir.
Irak’a girseydik ne olurdu? Rezil olurduk. Girmesi kolay da, nasıl çıkacağız şaşırırdık. İspatı delili: Bizzat hegemon devlet ABD bugün rezil olmadı mı? Burada her şeyden önce K.Iraklı Kürtlere teşekkür etmeliyiz. Yoksa, TV paşaları ve köşedönmeci gazetecilere kalsaydı, bitmiştik. AKP’ye de teşekkür etmeliyiz, çünkü izlediği çok kararsız politika sayesinde kurtulduk. “Kararlı politika” izleseydi yanmıştık, çünkü girmemiz için iç baskılar bunaltıcıydı.
ERMENİ SORUNU
Bence TDP’nin en başarısız olduğu konu budur. İçerideki hava sonucu stratejimiz başından beri fevkalade yanlış olduğu için, bu konuda da başından beri politika değiştire değiştire başımız döndü. 
ASALA cinayetleri sonucu Ermeni konusunu milletçe ilk duyduğumuzda “O da nedir?” dedik. Arkasından, “Biz öldürmedik, onlar bizi öldürdü” dedik. Arkasından, “Mukatele oldu” dedik. Şimdi de “Belgeleri açalım, tarihçilere bırakalım” diyoruz. Diyoruz ama, Boğaziçi’ndeki konferansı yaptırmadığımızdan da belli ki, tarihçilere de bırakmaya niyetimiz yok. Bu, resmen, “komisyona havale”dir. Bir unutturabilsek rahat edeceğiz ama unutmuyorlar. 
Bu konuda TDP’nin yaptığı en affedilmez ve açık hata, Ermenistan Cumhuriyetinin ilk devlet başkanı Ter Petrosyan zamanında yapılandır. Petrosyan ilişki kurmak için inanılmaz açılımlarda bulundu: PKK’yi sınırlarından attı, Taşnak faaliyetlerini dondurdu, Taşnak yöneticilerini uyuşturucudan mahkum ettirdi, Anayasa’ya soykırımı sokmadı, en önemlisi de dış ülkeleri dolaşıp Diaspora’yı susturdu. 
Türkiye bunlara karşı en ufak bir yakınlaşma göstermedi. Taşnak da, Rusların yardımıyla, Ter Petrosyan’ı halletti…
Oysa, büyüklerimiz bu Son Tabu’nun ülke içinde tartışılmasına izin verselerdi, bugüne kadar yaptıkları inanılmaz şeyleri yapmasalardı, bütün dünyaya bu inkârcı imajı vermeyecektik. Diaspora’yı bu denli sivriltmeyecektik ve güçlendirmeyecektik. Hâlâ, Ermeni yurttaşlarımızın vakıf mallarını ellerinden alıyoruz ve hâlâ daha önce hukuksuz ve kanunsuz olarak “1936 Beyannamesi” denilen rezalet sonucu el koyduklarımızı bugün Haziran 2005 itibariyle iade etmiş ve edemediklerimiz için de tazminat ödemiş değiliz. 
Bu konuda yapılacak tek şey, derhal Ermenistan Cumhuriyetiyle en yakın ilişkiyi kurmaktır. Bu da, sınır kapısının açılmasıyla ve bu ülkenin Trabzon’dan liman olarak yararlandırılmasıyla başlamalıdır. Bu yapılırsa Türkiye’nin kendi hatalarıyla inşa ettiği Ermenistan Cumhuriyeti-Diaspora-Üçüncü ülkeler koalisyonu dağılır. Bu, bir kere Ecevit zamanında Dışişleri tarafından üç aşamalı bir plan halinde hükümete götürüldü, Ecevit “Bir de Azerbaycan’a soralım” diyerek öneriyi öldürdü. Dışta Azerbaycan, içte de Türk-İslam Sentezi bugüne kadar rasyonel davranmayı engellediler. Ama artık bıçak kemiğe dayandı. 
Bu mesele nasıl çözülür? 
Diaspora’yı ikna etmek mümkün değildir çünkü Jenosit kavramını yaşadığı üçüncü ülkelerde asimile olmamak için “ulusal dava” olarak kullanmaktadır. Üçüncü ülkeleri de ikna etmek mümkün değildir, çünkü bunlar bir jenosit kararı sayesinde ülkelerindeki Ermenilerin tulum oylarını almaktadır. 
Türkiye derhal, 1915’in bir milli yüzkarası olduğunu tanımalıdır. Çünkü bu böyledir. 1915 bizim için bir yüzkarasıdır. Bunu tanıdıktan sonradır ki, Ermeni çetelerinin de 1890-1915 arası ve yine 1916-18 arası Müslümanları öldürdüklerini söylemek olanağına kavuşur; daha önce kimse dinlemez. 
Bunun arkasından tazminat talepleri de gelir mi? Eğer Ermenilerin ellerinde geçerli tapu varsa, zaten baskı olmadan da bu tapuları tanımak gerekir. Toprak talepleri gelir mi? Burada ciddi şeyler konuşuyoruz; böyle anlamsız sorularla uğraşmıyoruz. 
Durmadan, asıl Ermenilerin Müslümanları öldürdüğü söylenip duruyor. Şu unutulmamalıdır: Hiç kimse, ama hiç kimse, başkasının kapısının önünün pis olduğu söyleyerek kendi kapısının önünü temizlemekten kurtulamaz. Tabii ki Ermeni Hınçak ve Taşnak çeteleri çok büyük sayıda Müslüman öldürmüştür. Ama bu, bir çokdinli imparatorlukta bir halkın öbür halkı öldürmesidir. Oysa 1915 bir devletin kendi halklarından birini ölüme yollamasıdır. Vahimdir. 
“Hayır efendim, ölüme yollanmadılar” deniyor. Bu, 2005’teki inkârcıların dediği. İsterseniz Ermenilerin nereye yollandıklarını, 1915’in mimarı sayılan Dahiliye Nazırı Talât Paşa’nın anılarından (Talât Paşa’nın Anıları, haz. Alpay Kabacalı, İstanbul, T.İş Bankası Yayınları, 2000) ve bir de İmparatorluk yönetiminin üçüncü adamı Cemal Paşa’nın anılarından (Cemal Paşa, Hatıralar, yayına haz. Alpay Kabacalı, İstanbul, T.İş Bankası, 2001) dinleyelim: 
“Ben bu kanunun tamamıyla uygulanmasına karşıydım. Jandarmalar tamamen, polisler ise kısmen ordu hizmetine alınmış ve yerlerine milisler konulmuştu. Göçün bu yollarla yapılması durumunda çok çirkin sonuçlar elde edileceğini biliyordum. Dolayısıyla, geleceği düşünerek, bu kanunun uygulanmamasında ısrar ettim ve yürürlüğe girmesini geciktirmeyi de başardım” (s.67). 
“Ordu, göç ettirme kanununun uygulanmasında yeniden ısrar etti. Ben yine karşı çıktım (…) Bu görüşmeler sırasında meslektaşlarımdan bazıları beni duygusuzluk ve vatana bağlı olmamakla suçlayacak kadar ileri gittiler” (s.68). 
“Mebusların verdiği bilgiler cidden feci idi. Birçok geceler uyku uyuyamadım (…) Gerek göç ettirmeler, gerek isyan yüzünden Ermeniler çok kayıp vermişlerdir. Bunu itiraf etmek gerekir bundan sonra, Müslümanların da öldürüldüğünü söylüyor. Esas olarak askerî bir önlemden başka bir şey olmayan göç ettirme, vicdansız ve karaktersiz insanların elinde bir facia şeklini almıştır. Amacım bu hareketlerin çirkinliğini gizlemek değildir” (s.77) [bundan sonra, bunlardan dolayı hükümeti ve İttihat-Terakki’yi suçlamanın haksızlık olduğunu söylüyor]. 
“Ben, gönderilmeleri sırasında Ermenilere yapılan işlemleri tamamıyla itiraf ve olayları oldukları gibi aktarma cesaretini gösterdim” (s.78) [bundan sonra, Ermenilerin Müslümanları katlettiğini de karşı tarafın itiraf etmesini istiyor]. 
Demek ki 1915’in yaratıcısı, eserini, hiç de 2005’deki inkârcılar gibi savunmuyor. 
Son olarak, İttihat-Terakki triumvirliğinin üçüncü adamı Cemal Paşa’yı dinleyelim (Cemal Paşa, Hatıralar, yayına haz. Alpay Kabacalı, İstanbul, T.İş Bankası, 2001):
“Fakat başka ordular mıntıkasında göçmenlere karşı yapılan tecavüzlerin benim ordu mıntıkamda da yapılmasına katiyen tahammül edemeyeceğimden, bu konuda gayet şiddetli emirler vermeyi kendim için bir zorunluluk saydım” (s.421) [bundan sonra, “Ermenilerin cidden acınacak bir sefaletle bütün yol boylarına yayılmış bulunduklarını haber aldığımdan…” diye devam ediyor]. 
Cemal Paşa, bütün bunların neden yapıldığı konusunda şöyle diyor:  “Zannediyorum ki, umumi tehcir gibi pek şiddetli ve bütün dünya uygarlığının ilgileneceği bir karar alabilmek için arkadaşlarım pek büyük sebepler ve belgeler elde etmişlerdi. Bu bilgiyi, kendilerinin yayınlarından, pek yakın bir zamanda anlayarak şüphe ve meraktan kurtulacağımıza inanıyorum (…) 1915 tehciri esnasında yapıldığını duyduğum cinayetler cidden nefret uyandıracak şeylerdir” (s.423).
Bu “pek büyük sebepler ve belgeler”i halen beklemekteyiz. Beklerken de; “şüphe ve merak”ımızı kraldan çok kralcı, papadan çok papacı yorumlarla gideriyoruz ve elalemi kendimize güldürüyoruz. Yabancıların Talât ve Cemal paşaları okumadığını mı sanıyoruz acaba?