Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü Sempozyumu, 13-14 Mayıs 2000:
Türkiye'de ve Avrupa'da Sivil Toplum,
"Türkiye'de Sivil Toplum ve Milliyetçilik" açıkoturumu, 13 Mayıs 2000.
Baskın Oran - Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Profesörü
(oran@politics.ankara.edu.tr, faks: 312-3197736)
---------------------------

Sivil Toplum Örgütleri (STÖ) terimi üzerinde oydaşmaya varılmış değildir. Bunun temel nedeni, İngilizce ve Fransızca "sivil" sözcüğünün Türkçe'deki "sivil"den farklı bir anlama gelmesidir. Türkçe'de bu terim "yurttaşlara ilişkin", "uygar" gibi anlamlar taşır. Bu nedenledir ki, vatandaş girişimleri biçiminde aşağıdan kurulan bu örgütlere Yönetim Dışı Örgütler adı verilmesi önerilmektedir. 
Bu bildirinin amacı, sivil toplum örgütleri ile milliyetçilik arasında nasıl bir ilişki bulunduğunu saptamaktır. 

TANIMLAR:
1)	Milliyetçilik: 
Milliyetçilik bir değil, üç şeydir: Duygu, İdeoloji, Hareket. 
Birinci kavram, kitleler arasında yaygındır. Hammaddesi, "ezelden gelip ebede giden" "yurtseverlik"tir.  
İkinci kavram, egemen sınıf (burjuvazi) veya başat tabaka (azgelişmiş ülkelerde aydınlar) tarafından ortaya atılan bir tutunum (cohesion) ideolojisidir. Her sosyo-ekonomik düzenin bir yandan kendini rasyonalize ve legalize etmek, bir yandan da bireyin yüce sadakatinin başka ideolojilere gitmesini engellemek amacını güden tekelci bir tutunum ideolojisi vardır. Milliyetçilik, toplumdaki yüce sadakat odağını "Millet" olarak ilan eden ve bunu bağımsız ulusal devlet içinde örgütlemek isteyen tutunum ideolojisinin adıdır. Bu biçimiyle milliyetçilik, "ezelden gelip ebede giden" değil, insan toplumlarının gelişmesinde belli bir aşamada (milli kapitalizm) ortaya çıkan ve bunun ortadan kalkmasıyla (yerine uluslararası kapitalizme bırakmasıyla) etkisini yitirecek olan bir ideolojidir. Bütün tutunum ideolojileri gibi milliyetçilik de bireyin yüce sadakatinin başka bir kavrama yönelmesini önlemeye çalışan tekelci bir ideolojidir ki, buradaki konumuz açısından can alıcı özelliği de budur.
Üçüncü kavram, bu ideolojinin bu duyguyu yönlendirmeye başladığı noktada ortaya çıkan bir toplumsal harekettir. 
Bu bildiride, milliyetçilik'ten söz edildiği zaman, doğal olarak milliyetçilik ideolojisi kastedilecektir.

2) Sivil Toplum Örgütleri (STÖ): 
Kavramın tarihsel gelişmesi: Batı'da önce bireyleşme (doruğu: 17.yy) sonra da uluslaşma (doruğu: 19.yy) sürecinde oluşan gönüllü (yani "aşağıdan" oluşmuş) yurttaş kuruluşlarıdır. Bu kuruluşların Almanca'daki adının "Burjuva Toplumu" olmasının sebebi de budur. 
Günümüzde özellikle 1990'dan sonra gelişen Üçüncü Küreselleşme sonucu Ulus-Devlet'in zayıflamasına paralel olarak gelişme göstermekte, zayıflayan devletin yerini doldurmaya çalışmaktadırlar. 
İki tanım: Geniş ve Dar. STÖ'lerin Milliyetçilik'le ilişkisi tamamen bu tanımların hangisinin kabul edileceğine bağlıdır.

GENİŞ TANIM: 
Genellikle Devlet (Hükümet) ve özellikle de Silahlı Kuvvetler örgütlenmesi dışında kalan vatandaş örgütlerine denir. 
Bu tanım kabul edilirse, niteliği ve amacı ne olursa olsun Devlet ve özellikle Ordu dışındaki her türlü vatandaş girişimi STÖ sayılır. 
Bunun sonucunda dinsel örgütler (Nakşıbendi Tarikatı, vs.); kendine göre "ulvî" bir amacı olan ulusal kurtuluş ve/veya terör örgütleri (FKÖ, İRA, ETA; PKK vs.); bireysel veya sınıfsal ekonomik çıkar sağlamaya çalışan silah tüccarları lobisi, mafya; Devlet ve hatta Ordu'yu desteklemek amacını güdenler (Aydınlar Ocağı, Zübeyda Hanım Şehit Analarını Koruma Vakfı, Mehmetçik Vakfı, "Ya Sev Ya Terket"ciler); bireysel kimliğe karşı çıkan ve hatta birey'i ortadan kaldırmaya çalışan örgütler (Apo'nun idamı için çabalayan müdahiller ve Şehit Yakınları Derneği) STÖ kavramına girer. 
Geniş Tanım hakkında verilen bu somut örnekleri kavramsal bir sistematizasyona tabi tutmak gerekirse, bunlar iki grupta toplanabilir:
1)	Tekelci Kolektif Kimlik Dayatanlarlar:
Bu kimlik, resmî veya gayrıresmî olabilir. Önemli olan, kolektif (yani, anti-bireysel) olmasıdır.
Resmî biçimine örnek olarak Mehmetçik Vakfı vs. verilebilir.
Gayrıresmî biçimi de kendi içinde laik ve dinsel olarak ikiye ayrılabilir. 
Laik biçimi, "milli" olarak özetlenebilecek bir tekelci kimliktir. Bu tekelci kimlik bir "laik din" biçimini kolaylıkla alabilir. 
Bu kategoriye, ulusal kurtuluş örgütleri ve terörü araç olarak kullanan çeşitli örgütler de dahildir . Dahası, tekelci bir kimlik dayatmak özlerinde bulunmadığı halde kimi dernekler de (futbol kulübü, siyasal dernekler, göçmen dernekleri, vs.) resmî/milli kimlik egemenliğine yardımcı oldukları ölçüde bu kategoriye girerler. 
Dinsel biçimine ise, yukarıda söylendiği gibi, birey'in kimliğini cemaat kimliği içinde eritmeyi amaçlayan Tarikatlar girer. Bunlar, arabalarının arka camına "Hakimiyet Allah'ındır" diye slogan yapıştıranlardır. 
2)	Bireysel (özellikle de ekonomik) Çıkarları Temsil Edenler:
Silah lobileri, mafya, sınıfsal veya meslekî çıkar kuruluşları. Bunlarda toplumsal yarar kavramı hiç veya öz olarak yoktur.  
Bütün bu kategoriler Devlet ve özellikle Silahlı Kuvvetler dışındadır, Yönetim dışındadır ve vatandaşlar tarafından aşağıdan yukarıya kurulmuşlardır. 
Buradan çıkacak sonuç şudur:
Geniş tanım kabul edilirse, bu açıkoturumda sunulmuş olan çok önemli üç tebliğin de (Futbol ve Milliyetçilik, Ülkü Ocakları ve Milliyetçilik, Göçmen Dernekleri ve Milliyetçilik) açıkça kanıtladığı gibi, STÖ kavramının içine Birey'in kimliğini silip onun yerine kolektif (anti-bireyci) ve tekelci bir kimlik empoze etmeye çalışan, ve toplumsal yararı değil bireysel yada sınıfsal/grupsal çıkarı hedefleyen gruplar da girer. 
Bu grupların Milliyetçilik'le ilişkilerinin son derece sıkı olması beklenir. Bunun nedenleri 5 ve 6 numaralı dipnotlarda izah edilmiştir. 

DAR TANIM:
Birey kimliğini önde tutarak toplumsal yarar için çalışan gönüllü örgütlere STÖ adının verilmesi uygundur. 
Burada "olmazsa olmaz" olarak beliren bireysel kimlik ve toplumsal yarar unsurlarının yanı sıra, bu örgütler arasında hiyerarşi yerine yatay demokratik ilişkilerin bulunması ve bu örgütlerin belli konular üzerinde uzmanlaşmış (issue specific) olmaları beklenir. Ör. İHD, İHV, Savaş Karşıtları Derneği, AKUT, Uluslararası Af Örgütü, Tarih Vakfı, vs.
Dar Tanım kabul edilirse, çıkacak sonuç şudur: STÖ'lerin Milliyetçilik'le ilişkisi iyice olumsuzdur. Çünkü hem Milliyetçilik bireysel değil tekelci bir kolektif bir kimlik empoze etmektedir; hem de Ulus ile Ulusal Devlet birbirine ne kadar irtibatlıysa, Milliyetçilik ile Devlet de o kadar irtibatlıdır ve STÖ'ler Devlet'e karşı olmasalar bile en azından onun dışındadırlar.